जम्बुकजातकम् (द्वितीयम्)

पालि-त्रिपिटकस्य जातकसंख्या ३३५ बुद्धेन देवदत्तस्य (बुद्धस्य ईर्ष्यालुः पितृव्यपुत्रः प्रतिस्पर्धी च) विषये कथिता, यः बुद्धस्य आचरणस्य अनुकरणं कर्तुं प्रयतते स्म, तथा च यत् समानसाधनया न अर्जितं तत् समानं स्थानं दावयति स्म। अनुकरणं यदा उधारितं पोषणं वास्तविकं सामर्थ्यं मत्वा भ्रमति, तदा तस्य परिणामं दर्शयितुं बुद्धः पूर्वकथां स्मारितवान्, एकस्य शृगालस्य कथां, यः सिंहस्य उच्छिष्टेन स्थूलः अभवत् तथा च स्वं सिंहसमं मन्यमानः आसीत्।

तस्मिन् पूर्वजन्मनि बोधिसत्त्वः हिमालये सटायुक्तः महाबलः सिंहः अभवत्, हिमालयस्य एकस्यां गुहायां निवसन्। यदा सः महिषं, मृगं, वराहं वा हतवान्, तदा केवलं स्वार्थं श्रेष्ठतमं भागं भुक्तवान्। शेषं शवं सः द्वितीयविचारं विना त्यक्तवान्, यतः यः इच्छया हन्तुं समर्थः, तस्य अवशिष्टसञ्चयस्य आवश्यकता नास्ति।

एकः कृशः, अवशेषभोजी शृगालः सिंहस्य गुहां तस्य प्रचुरान् अवशेषान् च अलभत। सः सिंहाय परित्यक्तस्य मांसस्य विनिमयेन विनीतः परिचारकः भवितुं प्रस्तावितवान्, मार्गाणाम् अन्वेषणं गुहायाः रक्षणं च करिष्यामीति वचनं दत्तवान्। बोधिसत्त्वः तस्य लघोः क्षुधार्तस्य प्राणिनः प्रति सरलया करुणया प्रेरितः तम् तत्र स्थातुम् अनुमतवान्।

प्रतिदिनं समृद्धं मृगमांसं पुष्टानां गवां श्रेष्ठं मांसं च भुञ्जानस्य शृगालस्य कृशं शरीरं पूर्णम् अभवत्, तस्य रोमावली तत् उधारितं वैभवं दर्शयन्ती दीप्यते स्म, यत् तस्य स्वकीयेन आखेटेन कदापि न अर्जितम्। किन्तु यत् समृद्धम् आहारः तस्य शरीरं सबलम् अकरोत्, तत् तस्य मनः संयन्तुं किमपि न अकरोत्; यथा यथा तस्य उदरं वृत्तं भवति स्म, तथा तथा स्वमहत्त्वस्य भावः अपि अधिकतरं वृत्तः अभवत्।

सिंहस्य अवशेषैः स्थूलः भूत्वा शृगालः गर्वितः अभवत्। सः मनसि मन्यते स्म यत् सः तं सिंहं भारयति यः तं पोषयति, तस्मात् अन्येषाम् उच्छिष्टेन स्वजीवितं यापयितुं न, अपि तु स्वयमेव आखेटं कर्तव्यम्। सः सिंहं गृहे एव स्थातुम् अवदत्, वचनं दत्त्वा यत् सः स्वयं गजं हनिष्यति, यथा च परिपूर्णतया भुक्त्वा मांसम् आनेष्यति।

शृगालः बोधिसत्त्वाय घोषितवान् यत् सः उपत्यकायाः उपरि उच्चं शैलम् आरोक्ष्यति, आखेटकस्य इव गर्जिष्यति, वन्यगजस्य शिरसि च उत्प्लुत्य स्वयमेव तं हनिष्यति। तदनन्तरं सः अवदत्, सिंहः यत् अवशेषं त्यजति तत् भक्षयितुं शक्नोति। बोधिसत्त्वः तम् उत्तरं कोपेन न, अपि तु अधिकया अनुकम्पया दत्तवान्। सः व्याख्यातवान् यत् केवलं सिंहाः, प्राचीनानाम् आखेटकवंशात् जाताः, गजं पातयितुं शक्नुवन्ति; शवाशनाय जातः शृगालः तादृशं नटनं कर्तुं प्रयत्य केवलं विनाशम् एव प्राप्स्यति।

सिंहस्य परामर्शं स्वनवीनविश्वासस्य अपमानम् इति मत्वा तं निराकृत्य शृगालः उपत्यकाम् अवलोकयन्तं शैलशिखरम् आरूढवान्। तत्र नीचे एकः विशालः दन्तयुक्तः गजः नलेषु शान्तः चरति स्म। शृगालेन आखेटकस्य गर्जना कर्तुं प्रयत्नः कृतः, किन्तु केवलं क्षीणा भग्ना च चीत्कारिका निर्गता। ततः सः स्थूलीभूतस्य देहस्य सर्वेण आत्मविश्वासेन शिलातः गजस्य शिरसि प्रति उत्प्लुतवान्।

शृगालस्य दूरस्य आकलनं सर्वथा विफलम् अभवत्; यत्र सः लक्ष्यं कृतवान् तत्र अवतरितुं स्थाने सः न्यूनः पतितः, त्रस्तस्य गजस्य अग्रपादयोः मध्ये भूमौ च प्रहतः। सहसा समीपे पतितेन भारेण उद्विग्नः महान् गजः विलम्बं विना एकं भारयुक्तं पादं अधः निक्षिप्तवान्। सिंहानुकरणस्य तस्य संक्षिप्ता चेष्टा तत्रैव तस्य अधः समाप्ता, पूर्वं यत् सः ज्ञातुं शक्नुयात् यत् तस्य साहसं तस्य फूलितेन गर्वेण सह मेलितुं शक्नुयात् वा न।

कथायाः अन्ते बुद्धेन शृगालः देवदत्तेन सह, सिंहः च स्वयं सह अभिज्ञातः। सः सभायै उपदिष्टवान् यत् उधारितं बलं, यद्यपि तत् शरीरं कियत् अपि स्थूलीकरोति वा गर्वं कियत् अपि फुल्लीकरोति वा, यथार्थां क्षमतां अर्जयतः अनुशासनस्य स्थानं कदापि ग्रहीतुं न शक्नोति। यः कश्चित् केवलम् अन्येषाम् अवशेषेण स्वप्रकृतेः अतीतं कूर्दितुम् इच्छति, सः केवलं तां भूमिम् एव प्राप्स्यति, या तं संशोधयितुं प्रतीक्षते।