गिरिदन्तजातकम्

जेतवने भगवान् बुद्धः वेळुवने स्थितः सन् एकस्य भिक्षोः विषये, यः कुसङ्गे पतितः आसीत्, इमां कथां कथितवान्। भिक्षोः दुर्बलतायाः परिस्थितिः महिलामुखजातके पूर्वमेव व्याख्याता आसीत्, तथा इहापि एका पुरातनी कथा दर्शितवती यत् कथं हानिकरः प्रभावः शब्दं विना, शनैः एकसहचरात् अन्यं प्रति प्रसरति।

दीर्घकालपूर्वे समः कृष्णः इति नामा राजा वाराणस्यां राज्यम् अकरोत्, यं प्रज्ञावान् मन्त्री बोधिसत्त्वः लौकिकाध्यात्मिकविषयेषु मार्गदर्शयति स्म। राजकीयाश्वशालायाः रत्नेषु पाण्डवनामा अश्वः आसीत्, यः वेगेन, आकारेण, गत्याः परिपूर्णतया च राज्ये प्रसिद्धः आसीत्।

वर्षाणि यावत् पाण्डवः एकेन कुशलेन परिचारकेण पालितः आसीत्, किन्तु यदा तस्य सेवा समाप्ता, तदा गिरिदन्तनामकः जनः अश्वस्य भारं प्राप्तवान्। सः अन्यस्मिन् सर्वस्मिन् विषये सक्षमः आसीत्, किन्तु सः खञ्जः चलति स्म, शारीरिकदुर्बलतायाः कारणात्, यत् तस्य प्रत्येकं गतिम् प्रभावितम्, यदा सः अश्वं वल्गया बहिः नयति स्म।

प्रतिदिनं गिरिदन्तः व्यायामभूमौ पाण्डवस्य अग्रे चलति स्म, वल्गां गृहीत्वा स्वस्य असमेन, लटन्त्या गत्या चलन्। पाण्डवः, प्रातः प्रातः तस्यैव असमस्य गमनस्य पुनरावृत्तिं पश्यन्, अनभिज्ञं अनुकरणं आरब्धवान्; एकं पादं कर्षयन् सावधानेन अनुकरणेन खञ्जति स्म, यतः तस्य समीपे प्रदर्शितं एकमात्रं गमनं एतदेव आसीत्।

यदा राजसेवकाः दृष्टवन्तः यत् पूर्वं निर्दोषः अश्वः गम्भीरं खञ्जति, तदा राजप्रासादे भयं प्रसृतम्। राजा स्वकुशलतमान् शल्यवैद्यान् आह्वयत् पाण्डवस्य पादान् परीक्षितुम्, किन्तु तेषां न सूजनं, न व्रणः, न मोचः, न किमपि प्राप्तम् यत् एतावत् सम्यक् अश्वः अचानक् खञ्जः किमर्थं जातः इति व्याख्यायेत्।

विचलितः राजा स्वप्रज्ञावान् मन्त्रिणं प्रति अभिमुखः अभवत्, तं स्वयं विषये अन्वेष्टुं आदिशत्। बोधिसत्त्वः शान्तेन अश्वस्य व्यायामं निरीक्षितुं गतवान्, पाण्डवस्य तेजस्विनः नेत्रान्, स्वस्थम् आहारम्, निर्दोषं शरीरं च दृष्ट्वा, येषु कोऽपि रोगः वा आघातः वा नासीत्। ततः सः गिरिदन्तं प्राङ्गणे अश्वं चालयन्तं दृष्टवान्, तत्क्षणमेव उत्तरं स्पष्टम् अभवत्।

राज्ञः समीपं प्रत्यागत्य बोधिसत्त्वः व्याख्यातवान् यत् पाण्डवस्य पादेषु किमपि दोषः नास्ति। एषः केवलं कुसङ्गस्य उदाहरणम् आसीत्, इति सः अवदत्। सः श्लोकेन वर्णितवान् यत् अश्वः कथं स्वशिक्षकस्य खञ्जनस्य, लटन्त्याः गत्याः च अनुकरणं कृतवान्, अन्यत् किमपि गमनमार्गं दिने दिने न दृष्टवान्, यतः सः प्रत्येकं प्रभाते तस्य एकस्य सहचरस्य पार्श्वे आसीत्।

निदानानन्तरं बोधिसत्त्वः द्वितीयेन श्लोकेन सरलं उपायं दत्तवान्: राजा योग्यं समुचितं परिचारकं प्राप्नोतु, यः ऋजुना, गौरवपूर्णेन च गमनेन युक्तः, गिरिदन्तस्य स्थाने अश्वस्य शिक्षणं स्वीकरोतु। औषधस्य आवश्यकता नास्ति, अश्वस्य वा शिक्षकस्य वा दण्डस्य आवश्यकता नास्ति; केवलं अश्वाय दत्तस्य उदाहरणस्य परिवर्तनमेव अपेक्षितम्।

राजा परामर्शानुसारम् अकरोत्। नूतनः शिक्षकः, पदे पदे दीर्घः सरलः च, पाण्डवस्य भारं स्वीकृतवान्, अल्पेनैव काले अश्वस्य खञ्जनं सम्पूर्णतया नष्टम्। प्रत्यहं गिरिदन्तस्य लटन्त्याः गत्याः स्थाने शिक्षकस्य ऋजुं, आत्मविश्वासपूर्णं गमनं दृष्ट्वा पाण्डवः पुनः स्वपुरातनं पूर्णत्वं प्राप्तवान्, राजसभायाः आश्चर्येण सान्त्वनया च, वेगेन च चलितवान्।

कथायाः समाप्तौ भगवान् बुद्धः वर्तमानेन सह सम्बन्धं प्रत्यक्षं अकरोत्। देवदत्तः गिरिदन्तः आसीत्, यस्य कुसङ्गेन अन्यस्य गमनं शान्तं दूषितम्। कुसङ्गे स्थितः भिक्षुः दूरजन्मनि पाण्डवः अश्वः आसीत्, यः अजानन् स्वसमीपस्थस्य सहचरस्य आकारं गृहीतवान्। तथा यः प्राज्ञः मन्त्री एकदृष्ट्या समस्यां पश्यति स्म, सः स्वयं भगवान् आसीत्, इति भगवान् अवदत्।

गिरिदन्तजातकं एतादृशस्य प्रभावस्य चेतावनीं स्थापयति, यः कस्यापि सहमतिं न याचते, न च शब्देन स्वं प्रकटयति। सुन्दरः, प्रतिभाशाली प्राणी केवलं स्वसमीपे निकटं नित्यं दृष्ट्वा दोषं गृह्णाति, न रोगेन, न आघातेन, न कस्यापि परिहार्यनिश्चयेन। सङ्ख्या १८४ इति कथा तेषां कृते व्यावहारिकं मापदण्डम् अस्ति, ये अवगन्तुम् इच्छन्ति यत् कथं स्वाभ्यासाः तेषां सङ्गतेः अनुरूपं शनैः परिवर्तिताः; तथा च स्मारयति यत् सरलतमः उपायः प्रायः संशोधनं न, अपि तु तस्य स्थाने श्रेष्ठस्य उदाहरणस्य स्थापना अस्ति, यत्र पुरातनः स्थितः आसीत्।