चुल्लनारदजातकम्

जेतवने एकः तरुणः भिक्षुः चीवरेषु एतावत् असन्तुष्टः अभवत् यत् सः तानि सर्वथा त्यक्तुम् उद्यतः आसीत्। श्रावस्त्याः एका गृहस्थस्त्री तस्य आत्माभिमानं दृष्ट्वा स्वपुत्र्याः उपायेन तस्य ध्यानं व्रतेभ्यः अपाकृष्टवती; तस्य सहभिक्षवः, सः त्यागस्य कियत् समीपे आसीत् इति दृष्ट्वा भीताः, तं बुद्धस्य समक्षम् आनयन्। बुद्धः तम् अवदत् यत् न प्रथमवारम् एषः प्रलोभनः तस्य सर्वस्वं प्रायः अपहृतवान्; सः पूर्वं बहुपुरातने जन्मनि अपि एतादृशीम् एव परीक्षाम् अभ्युपगतवान् आसीत्, ततः सः सम्पूर्णां तां पुरातनीं कथाम् अकथयत्।

तस्मिन् पूर्वे युगे यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राज्यम् अकरोत्, तदा बोधिसत्त्वः समृद्धे ब्राह्मणकुले जातः। स्वप्रियायाः पत्न्याः मृत्युपरान्तं सः स्पष्टतया अवलोकितवान् यत् प्रत्येकं लौकिकं सुखं कियत् क्षणभङ्गुरं व्याकुलं च आसीत्; सः स्वधनं त्यक्त्वा स्वशिशुपुत्रम् अपि सह नीत्वा हिमालयस्य वनानि प्रति निर्गतः, यस्य नाम चुल्लनारदः इति अकरोत् (चुल्ल इति पालिभाषायां लघोः अथवा कनिष्ठस्य द्योतकम्, येन सः समनामकात् ज्येष्ठात् तपस्विनः भिन्नः सूच्यते)। तत्र उभौ सरोवरस्य पार्श्वे वल्कलपर्णैः साधारणम् आश्रमं निर्मितवन्तौ, वन्यमूलफलैः च जीविकाम् अकुर्वन्; बालकः वर्धमानः नगराणि धनं स्त्रियः वा किमपि न जानाति स्म, उभौ च सह गहनां ध्यानशक्तिं विकसितवन्तौ।

यदा चुल्लनारदः षोडशवर्षीयः अभवत्, तदा दस्युसमूहः समीपस्य सीमाग्रामम् आक्रम्य; तस्मिन् कोलाहले एका तरुणी स्वपरिवारात् विच्छिन्ना सती पर्वतेषु गहनं प्रविष्टा। बोधिसत्त्वे फलानि सङ्गृह्णति सति सा आश्रमस्य अङ्गणम् आगता, तत्र च एकं युवकम् अपश्यत् यः स्वजीवने कदापि स्त्रियं न दृष्टवान्।

बालकः संसारं कियत् अल्पं जानाति इति तत्क्षणम् अवगत्य सा गीतैः, सुगन्धैः, स्वस्य उपस्थित्या च तस्य समीपम् आगता। चुल्लनारदस्य स्वानुभवे तां मापयितुं किमपि नासीत्, सः सम्पूर्णतया सन्तुलनात् च्युतः अभवत्। सा नगरजीवनस्य सुखानि उज्ज्वलैः वर्णैः चित्रितवती, तं च तस्यां सायं वनं त्यज्य तया सह गन्तुम् अप्रेरयत्। सः गन्तुं सम्मतः अभवत्, केवलं पितुः प्रत्यागमनं यावत् प्रतीक्षितुं याचितवान्, येन सः विदायं दातुं शक्नुयात्।

यदा बोधिसत्त्वः फलपूरितया डलिकया सह प्रत्यागतः, सः स्वपुत्रं शीतलस्य उपेक्षितस्य अग्नेः समीपे उपविष्टं दृष्टवान्, काष्ठं विना छेदितम्, सरोवरात् जलं विना आहृतम्, कम्पमानं भोजनासमर्थं च। स्पष्टीकरणं याचितुं विना सः केवलं पृष्टवान् यत् किं परिवर्तितम् इति; चुल्लनारदः अश्रुभिः स्वीकृतवान् यत् एका स्त्री तस्य हृदयं एतावत् पूर्णतया प्राविशत् यत् सः वने स्थातुं न शक्नोति, गृहस्थजीवनं प्रति तया सह अनुसर्तुम् इच्छति।

बोधिसत्त्वः स्वपुत्रं तस्य सम्भूतस्य कारणात् न निन्दितवान्। सः तस्य समीपे उपविश्य, किमपि अंशं मृदु विना, तत् निरूपितवान् यत् चुल्लनारदः इदानीं यत् जीवनं कामयते तत् तस्य मार्गे किं आनयति। सः तं वनयात्रायाः भाषया तेषां स्थानानां विषये सावधानं कृतवान् यत्र पथिकेन न गन्तव्यम्: प्रपातः, विषं, कर्दमः, यत्र च सर्पाः वसन्ति ते मार्गाः। सः व्याख्यातवान् यत् प्रपातः स्त्री, या मूढान् भ्रामयति तरुणहृदयानि च ग्रसति; विषं मद्यम्, यत् ज्ञानिनः प्रव्रजितानां कृते विषम् इति वदन्ति; कर्दमः सम्मानः आदरः कीर्तिः लाभश्च; सर्पाः राजानः, येषां पादयोः पुरतः कोऽपि तपस्वी न चलेत्। सः अपि अवदत् यत् प्रमाणेन एव भोजनं कुर्यात्, निरर्थकजल्पनात् मद्यपानात् अश्लीलसङ्गतेः च दूरं तिष्ठेत्, इन्द्रियकामनां च त्यजेत्।

यदा पितुः सरलं वर्णनं तस्य मनसि स्त्रियः चित्रितानां प्रतिश्रुतीनां स्थानम् अगृह्णात्, तदा चुल्लनारदः अनुभवितवान् यत् तं ग्रसितः मोहः शिथिलः भवति। सः कृतज्ञतया पितुः चरणयोः पतितः, कथयन् यत् सः यस्मात् प्रवाहात् प्रायः मग्नः आसीत् तस्मात् उद्धृतः अस्ति; प्रतिज्ञां च कृतवान् यत् सः पुनः कदापि स्वसाधनायाः शाश्वतं हितं तावत् क्षणभङ्गुरसुखस्य कृते न त्यक्ष्यति। सा स्त्री, पितुः प्रज्ञया स्वयोजनां विफलां दृष्ट्वा, यतः आगता तस्मिन् वने पुनः अन्तर्हिता अभवत्। चुल्लनारदः स्वप्रतिज्ञाः नवीकृतवान्, पितापुत्रौ च ध्यानं गाढीकृत्य यावत् उभौ ब्रह्मलोके पुनर्जन्म अलभेताम् (दीर्घायुषः दिव्यलोकः, गहनध्यानसमाधिना प्राप्यः)।

बुद्धः तस्मिन् व्याकुले भिक्षौ कथायाः पात्राणां परिचयं दत्त्वा शिक्षां समापयत्। यस्याः कन्यायाः मोहः अधुना एतं भिक्षुं प्रलोभयितुम् उपयुक्तः, सा तस्या एव स्त्र्याः अभवत् या पूर्वं तपस्विपुत्रं प्रालोभयत्। भिक्षुः स्वयं चुल्लनारदः आसीत्, द्वयोः भिन्नयोः जीवनयोः तथैव द्वौ वारौ गृहीतः। बुद्धः स्वयं सः पिता आसीत्, यस्य सरलः निर्भयः उपदेशः द्वयोरपि वारयोः पुत्रं किनारात् प्रत्यावर्तितवान्। पालित्रिपिटके एषा कथा जातकसंख्यायाः ४७७ इति अभिलिखिता अस्ति।