सोणक जातकम्

पालित्रिपिटके जातकं ५२९ इति भगवता बुद्धेन जेतवने तदा आख्यातं, यदा भिक्षवः नैष्क्रम्यपारमितां प्रशंसन्ति स्म। तत्र अरिन्दमस्य कथा वर्णिता, यः तस्मिन् जन्मनि बोधिसत्त्वः आसीत्। सः राजगृहे मगधराजस्य अग्रमहिष्याः पुत्रत्वेन जातः। तस्मिन्नेव दिने राजपुरोहितस्य पुत्रः सोणकः अपि जातः; द्वौ बालकौ घनिष्ठौ सहचरौ अभवताम्, रूपेण आचारेण च एतावत् सदृशौ यत् कठिनतया पृथक् ज्ञायेते स्म। तौ तक्षशिलायां सह अधीतवन्तौ, यत् तदा प्रसिद्धं विद्याकेन्द्रम् आसीत्। ततः देशस्य आचारान् शिल्पानि च ज्ञातुं परिभ्रमन्तौ वाराणसीम् आगत्य राज्ञः उद्याने विश्रान्तौ।

वाराणस्यां कश्चित् कुलं ब्राह्मणान् भोजयन् द्वयोः युवकयोः आसनानि प्रास्तृणोत्, अरिन्दमाय श्वेतवस्त्रं सोणकाय च रक्तोर्णकम्बलम्। सोणकः इदं संकेतम् अमन्यत — अरिन्दमः वाराणस्याः राजा भविष्यति, स्वयं च तस्य सेनापतिः। वाराणसीराजः निःसन्तानः दिवंगतः आसीत्, अमात्याश्च योग्यम् उत्तराधिकारिणं मार्गितुम् उत्सवरथं प्रेषितवन्तः। रथः उद्यानद्वारे अतिष्ठत्; तत्र अरिन्दमः शिलापट्टे विश्राम्यन् आसीत्, सोणकः च समीपम् उपविष्टः। सोणकः संकल्पितवान् यत् सखा राज्याभिषिक्तः भवेत्, ततः सः प्रव्रजिष्यति। राजपुरोहितः अरिन्दमाय राज्यं घोषितवान्; सः स्वीकृत्य अभिषिक्तः, शोभायात्रया च नगरं नीतः।

नूतनवैभवे मग्नः अरिन्दमः सोणकं विहाय अगच्छत्। शिलासने एकाकी स्थितः सोणकः शुष्कस्य शालपत्रस्य पतनं दृष्ट्वा सर्वेषां वस्तूनाम् अनित्यतां विचिन्तितवान्। तस्मिन्नेव क्षणे सः प्रत्येकबुद्धरूपेण प्रबुद्धः अभवत्। प्रत्येकबुद्धः स्वयमेव सम्यक् बोधिं प्राप्नोति, किन्तु संघम् उपदेष्टुं न निर्गच्छति। सः तपस्विनां लिङ्गं धृत्वा हिमवतः नन्दमूलगुहां प्रति प्रस्थितवान्।

चत्वारिंशद्वर्षेषु गतेषु राजा अरिन्दमः पुरातनं सखायं स्मृतवान्, पारितोषिकं च घोषितवान्: यः सोणकस्य स्थानं कथयेत् तस्मै शतं मुद्राः, यः च तं दृष्टवान् तस्मै सहस्रम्। सः प्रस्तावः सर्वस्मिन् राज्ये लोकप्रियं गीतम् अभवत्।

पञ्चाशद्वर्षेषु गतेषु राज्ञः उत्कण्ठां ज्ञात्वा सोणकः स्वशक्त्या राजकीये उद्याने प्रादुरभवत्। तत्र सप्तवर्षीयः कश्चन बालकः, यस्य केशाः पञ्चभिः ग्रन्थिभिः बद्धाः आसन्, काष्ठानि सङ्गृह्णन् राज्ञः गीतं गायति स्म। सोणकः तस्मै एकं ध्रुवकं शिक्षयित्वा राज्ञः समीपं प्रैषयत्।

बालकः समवेतानां जनानां पुरतः प्रदर्शनाय अनुज्ञां याचितवान्। राजा प्रथमं गायति स्म, बालकः ध्रुवकेन प्रत्यगायत्; सोणकः राज्ञः एव उद्याने शालवने ध्यानस्थः भिक्षुः वसति इति न्यवेदयत्। राजा उद्यानं गत्वा तत्र तम् अलभत।

भिक्षुं दरिद्रं दीनं च मत्वा राजा करुणया तेन सह अभाषत। सोणकः तं संशोध्य गृहहीनजीवनस्य लाभान् अवर्णयत्: सञ्चेतव्यं किमपि नास्ति, भोजनं विना याचनं सहजं लभ्यते, आसक्तेः मुक्तिः, अग्निचौर्यविपदां च न काचित् हानिः। सः बहून् अन्यान् अपि गणयितुं शक्नोति स्म।

राजा प्रत्यवदत्, भिक्षोः लाभेषु तस्य रुचिः नास्ति; सः लौकिकेषु दिव्येषु च भोगेषु रतः, उभयं कथं लभ्येत इति च अपृच्छत्। सोणकः अवदत्, ये कामभोगान् अनुधावन्ति ते दुःखमयं पुनर्जन्म आमन्त्रयन्ति; ये तु कामं त्यक्त्वा समाधिं लभन्ते ते दुःखे न जायन्ते। सः गङ्गायां प्लवमाने शवे उपविश्य उदरं पूरयन्तं काकम् अवर्णयत्, यः तीरं न पश्यति स्म, नदी च तं समुद्रं प्रति नीतवती। श्रान्तः भूमिम् अलभमानः सः मकरैः महामत्स्यैश्च भक्षितः। लोलुपतया कामभोगान् अनुधावन् जनः तादृशकाकसदृशः अस्ति, सोणकः अवदत्; मनुष्यस्य नाम शुभम् अशुभं वा तस्य कर्मणा सह अनुगच्छति।

सोणकः उपसंहरन् अवदत् यत् करुणया उक्ता चेतावनी एकवारं द्विवारं वा दीयेत, न पुनः पुनः। ततः सः आकाशम् उत्पत्य दृष्टिपथाद् अन्तर्हितः अभवत्।

अरिन्दमः सखायम् अदृश्यं यावत् अपश्यत्, तानि वचनानि च तस्य हृदि स्थितानि। सः राज्यं त्यक्त्वा तापसः भवितुं संकल्पितवान्, अमात्यांश्च योग्यं राजानम् अन्वेष्टुम् आदिष्टवान्। ते तस्य पुत्रं दीघावुं राजकुमारं प्रस्तावितवन्तः। राजा तस्मै षष्टिसहस्रं ग्रामान्, गजान्, अश्वान्, रथान्, गाश्च दत्तवान्, मृत्युः कदापि आगच्छेत् इति, न च सः काकवत् कामेषु पतितुम् इच्छति इति सर्वान् स्मारयन्। तरुणः राजकुमारः अवदत् यत् सः पितरं विना जीवितुं न शक्नोति, सेवकरूपेण अनुगन्तुं च याचितवान्; किन्तु राजा तस्य प्रव्रज्याविघ्नभयात् तत् निषिद्धवान्। सः दीघावुं राजभवने स्थापितवान्, यत्र सभा तं राजत्वेन स्वागतवती, सः च न्यायेन राज्यं शशास।

अरिन्दमः अभिज्ञाः ध्यानसमापत्तीः च प्राप्तवान्, जीवनान्ते च ब्रह्मलोके उदपद्यत। कथान्ते भगवान् बुद्धः अभिज्ञापितवान् यत् तस्मिन् काले परिनिर्वृतः प्रत्येकबुद्धः सोणकः आसीत्, पुत्रः राहुलः, राजा अरिन्दमः च स्वयं सः (बुद्धः) आसीत्। सख्योः मध्ये यत् सौभाग्यं सञ्चरितम्, तत् त्यागः एव आसीत् — उत्तराधिकारः एषः, यं न मुकुटः, न पारितोषिकगीतं, न वा वर्षाणाम् अन्वेषणं क्रेतुं शक्नुयात्।