चुल्लपलोभनजातकम्

जेतवने भगवान् बुद्धः असन्तोषेण पीडितं भिक्षुं प्रति उक्तवान्, यत् स्त्रियः अस्माज्जन्मनः बहु पूर्वतः अपि निष्कपटान् विश्वासवतः आत्मनः अपि विपथगामिनः कृतवत्यः। तस्य भयस्य व्याप्तिः कियती इति दर्शयितुं सः एकस्य राजकुमारस्य कथाम् अकथयत्, यः एकदा स्वयं तस्मात् सर्वथा उपरि स्थितः इति मन्यते स्म।

तस्मिन् पूर्वयुगे, वाराणस्यां, बोधिसत्त्वः ब्रह्मदत्तस्य राज्ञः पुत्ररूपेण जन्म प्राप्तवान्, तस्य नाम अनिच्छिगन्धः इति कृतम्, यस्य अर्थः स्त्रीगन्धात् घृणां कुर्वन् इति। स्वशैशवात् एव स्त्री वा धात्री वा समीपम् आगच्छन्ती चेत् सः रोदति स्म, केवलं पुरुषैः एव तस्य परिचर्या सम्भवा आसीत्। यदा सः षोडशवर्षीयः अभवत्, तदा सः विवाहे, राजसुखे, वा यस्मिन् राज्यस्य उत्तराधिकारी स्यात् तस्मिन् कस्यामपि रुचिं न दर्शितवान्; तस्य स्थाने सः एकान्ते अध्ययने ध्याने च समर्पितः अभवत्।

राजा, चिन्तितः यत् तस्य वंशः एतादृशेन पुत्रेण समाप्तः स्यात् यः राजजीवनस्य किमपि भागं न इच्छति, राजकुमारस्य हृदयं संसारं प्रति परिवर्तयितुं उपायं प्राप्तुम् अत्यन्तं व्याकुलः अभवत्। एका कुशला गणिका, राज्ञः व्यथां श्रुत्वा, अग्रे आगत्य वचनं दत्तवती यत् यदि राजा तस्याः पुरस्कारं दास्यति, तर्हि सा राजकुमारे तत् जागरयितुं शक्नोति यत् अन्ये कोऽपि प्रबोधयितुं न शक्तवन्तः। राजा तत्क्षणमेव सम्मतः अभवत्।

गणिका राजकुमारस्य आचाराणां अध्ययनं कृतवती, तस्य कक्षस्य बहिः स्वं स्थापयित्वा यत्र सः प्रतिदिनं प्रभाते ध्याने उपविशति स्म, तत्र वास्तविककौशलेन मधुरं गायन्ती, न तु कस्यापि स्पष्टस्य कामप्रलोभनस्य सहितम्। दिने दिने सा ध्वनिः तं प्राप्नोति स्म, तथा जीवनभरं कस्मादपि तादृशात् आत्मरक्षणस्य आवश्यकतां न अनुभूय सः स्वं तां समीपम् आगन्तुं आह्वयन्तं दृष्टवान्। तयोः मध्ये दूरता सर्वथा अपगता, तथा यः विरागः सः शैशवात् वहन् आसीत्, सः एकस्मिन् एव क्षणे नष्टः अभवत्।

यत् अभवत् तत् एकस्मात् अपि स्खलनात् अधिकम् आसीत्। राजकुमारस्य नूतनः मोहः उग्रः अधिकारपूर्णश्च अभवत्। सः यः कोऽपि पुरुषः तां स्त्रियं एकदृष्ट्यापि अवलोकयति स्म, तस्मै सः खड्गं उद्धृतवान्, यावत् तेन जनितः क्षोभः राजप्रासादाय असहनीयः न अभवत्। तस्य पिता द्वावपि एकत्र निर्वासितवन्तौ, यः राजकुमारः एकदा स्त्रियं स्वसमीपं न आगन्तुं दत्तवान्, सः अधुना तां स्त्रियं अनुसृत्य निर्वासने गतः, नद्याः सागरस्य च मध्ये एकस्यां साधारणायां कुटीरे स्थितवान्।

एकदा फलानि अन्विष्यन्, राजकुमारः एकं भ्रमणशीलं तपस्विनं प्राप्तवान्, यस्य गभीरं ध्यानं तस्य आश्रमसमीपं गच्छन्त्याः तस्याः एव स्त्रियाः आकर्षणेन भग्नम् आसीत्। तपस्वी व्याकुलः सागरं प्रति पलायितवान्, राजकुमारः च अस्य अपरिचितस्य विनाशे स्वस्य एव स्पष्टं प्रतिबिम्बं दृष्ट्वा तं न हानि कर्तुं, अपि तु निराशा तं अधिकदूरं नयति पूर्वं तं प्राप्तुं अनुसृतवान्।

व्याकुलं तपस्विनं प्राप्य, अनिच्छिगन्धः स्त्रियः विषये तथा वर्णितवान् यथा एषः एकः खतरः यः समर्पितां साधनां तथा भस्मीकर्तुं शक्नोति यथा अग्निः शुष्कतृणं भस्मीकरोति। एषा चेतावनी सः स्वपतनात् पूर्वं एतावता वास्तविकेन भारेण दातुं न शक्तवान्, यतः तस्मिन् एव पतने सः अन्तः इदं ज्ञापितवान् यत् तादृशं भस्मीभवनं कीदृशम् अनुभूयते। तपस्वी, एतादृशेन कठोरतया अर्जितेन अधिकारेण उक्तैः शब्दैः स्थिरः सन्, स्वसंयमं पुनः प्राप्तवान्, यां साधनाम् अधुना तस्मात् लगभग नष्टां आसीत् तां पुनः आरब्धवान्।

अन्यस्य पुरुषस्य रक्षार्थं सत्यम् उच्चैः उक्त्वा, अनिच्छिगन्धः स्वशब्दानां स्वयमेव प्रयोगं श्रुतवान्। सः तां स्त्रियं त्यक्तवान् यस्याः कृते सः एकदा स्वसर्वं व्रतं त्यक्तवान् आसीत्, तथा एकान्ते वनं प्रति गतवान्। तत्र सः तस्य गभीरं ध्यानाभ्यासं पुनः स्वीकृतवान्, यं सः किमपि स्वरं कक्षभित्त्याः माध्यमेन प्राप्तुं पूर्वं अभ्यस्तवान् आसीत्; कालेन ब्रह्मलोके जन्म प्राप्तवान्।

बुद्धः उपदेशं समापयन् प्रकटितवान् यत् सः स्वयं स एव युवकः आसीत्, यः राजकुमारः एकदा स्त्रियः सह कमपि सम्बन्धं न इच्छति स्म। तथापि सः एकेन स्वरेण विचलितः अभवत्, यस्मात् रक्षितुं सः कदापि न शिक्षितवान्। एषा कथा पालिपिटके जातकसंख्या त्रिषष्ट्यधिकद्विशततमा (२६३) इति अभिलिखिता, असन्तुष्टाय सम्मुखस्थाय भिक्षवे दर्शयितुं उक्ता यत् कोऽपि विरागः, यद्यपि सः कियत् अपि पूर्णः प्रतीयते, वास्तविकपरीक्षितस्य प्रज्ञायाः स्थाने न तिष्ठति।