महा-पलोभन जातकम्

जेतवने भगवान् बुद्धः एकाकिजीवनेन क्लान्तं कञ्चन भिक्षुम् अभ्यभाषत। स भिक्षुः प्रव्रज्याकाले त्यक्तं लोकं पुनः प्राप्तुम् इच्छति स्म। शास्ता तस्मै प्रत्यक्षम् उत्तरं दातुं पूर्वं स्मारितवान् यत् गूढा तृष्णा कियद्दूरं गन्तुं शक्नोति। सा तादृशम् अपि सङ्कल्पं प्राप्नोति यः स्वयं सर्वेभ्यः सङ्गेभ्यः मुक्तः इति मन्यते। एतत् सम्पूर्णतया प्रदर्शयितुं सः सभायाः समक्षं कस्यचित् राजकुमारस्य सम्पूर्णं जीवनं स्थापितवान्, न केवलं तस्य अन्तिमं परिवर्तनम्।

काशीराज्ये वाराणस्याः न्यायेन स्नेहेन च शासनं कुर्वन् राजा अतीव शोकाकुलः आसीत्, यतः तस्य वंशं वहितुं पुत्रः न जातः। तस्मिन्नेव काले ब्रह्मदेवानां मध्ये दीर्घकालं वसन् कश्चन महान् सत्त्वः स्वस्य दीर्घायुषः अन्तम् उपगच्छन् आसीत्। स्वस्य अन्तिमस्य लौकिकजीवनस्य कृते सः मानुषीं गर्भभूमिं वृतवान्, तस्मात् शुद्धात् अरूपात् स्वर्गात् राज्ञ्याः गर्भं प्रविष्टवान्। यदा बालः जातः, तदा सः स्वर्णेन निर्मितायाः प्रतिमायाः इव दीप्तिमान् आसीत्। किन्तु प्रथमश्वासादेव सः तस्य सत्त्वस्य विरक्तिम् आनीतवान्, यः तादृशे लोके निवसितवान् यत्र स्त्रीपुरुषयोः भेदः सर्वथा नासीत्।

यदा कदापि स्त्री तं धृतवती, तदा सः शिशुः अविरतं रुरोद, दुग्धं सान्त्वनं च द्वयम् अपि प्रत्यख्यात्। कालान्तरे गृहजनाः तं प्रयासं सर्वथा परित्यक्तवन्तः। ते तं केवलं तेषां पुरुषाणां हस्तैः अपालयन् यान् सः तपस्विनां साधारणैः वस्त्रैः वेषितान् द्रष्टुं सुखम् अन्वभवत्। राजा अमात्याश्च तस्य नाम 'अनिट्ठिगन्धः' इति अकुर्वन्, अर्थात् यः स्त्रियाः गन्धम् अपि द्वेष्टि सः। यदा सः षोडशवर्षः अभवत्, तदा तस्य आदिमा विरक्तिः स्थिरे संयमे परिणता। सः पित्रा प्रस्तावितं प्रत्येकं विवाहं निराकरोत्, सङ्गीते उत्सवे च आनन्दं न अलभत। सः स्वदिनानि अध्ययनेन मौनध्यानेन च पूर्णतया समर्पितवान्, यथा तस्य कश्चन अंशः केवलं तं मानुषगृहं मार्गे संक्रामन्नासीत्, यतः सः स्वीयं त्यक्तं लोकं प्रति गच्छति स्म।

राजा स्वस्य एकमात्रं उत्तराधिकारिणं प्रतिवर्षं तस्य जीवनात् दूरीभूतं पश्यति स्म, यस्य जीवनस्य कृते राजकुमारः पाल्यते। सः अतीव व्याकुलः अभवत्, यत् तस्य अनन्तरं सिंहासनं शून्यं भविष्यति इति। सः सभायां घोषितवान् यत् यः कश्चन राजकुमारस्य हृदये तां सामान्यां कामनां जनयितुं शक्नोति, यां अन्ये पुरुषाः विनाप्रयासं धारयन्ति, सः अगण्यं पुरस्कारं प्राप्स्यति। राजप्रासादस्य एका नर्तकी अग्रे आगता। सा स्वरे वीणावादने च कौशलेन पूर्वम् एव विख्याता आसीत्, यस्य तुल्यं राज्ये विरलाः आसन्, सा केवलं कालम् राज्ञः च धैर्यम् अयाचत। सा दृढं विश्वसिति स्म यत् शैशवात् धृता काचन प्रतिज्ञा तस्य ध्वनेः समक्षं सदा न स्थास्यति, यस्य कदापि प्रतिरोधः न कृतः।

सा तं कक्षं चितवती यः तस्याः कक्षं राजकुमारस्य कक्षात् विभजन्त्याः सूक्ष्मायाः जालिकाभित्तेः समीपे आसीत्। तं साक्षात् न गत्वा सा प्रथमं प्रातः सायं च कर्म कर्तुं दत्तवती। प्रभाते सायं च, यदा सा जानाति स्म यत् राजकुमारः समीपे ध्याने उपविष्टः अस्ति, तदा सा स्वीयया वीणया मन्दान् अत्वरितान् रागान् उद्धरति स्म। सा विस्मयाय गायति स्म, न तु स्पष्टायै आमन्त्रणायै; तेषु गीतेषु तुषारस्य उषसः च गानम् आसीत्, तथा च एतादृशी अभिलाषा यस्याः सूचना अपि न व्यज्यते स्म। दिने दिने तस्याः ध्वनिः तां तनुभित्तिं व्यतिक्रम्य तस्य मनसि स्थिरो भवति स्म, यत् मनः जीवने कदापि एतादृशात् किञ्चिद् अपि आत्मरक्षणस्य आवश्यकतां न अनुभवति स्म।

सप्तमे प्रभाते राजकुमारः तस्याः गानं अप्रतिवदितं गन्तुं न शक्नोति स्म। सः आह्वयन् पृष्टवान् यत् एतत् मधुरं गानं कस्याः अस्ति। नर्तकी स्वस्य प्रवेशस्य समयं तेन एव धैर्येण निश्चितवती यथा सा सङ्गीतस्य कृते दत्तवती, हस्तयोः पूर्वमेव चिताः पुष्पाः धारयन्ती जालिकायाः पृष्ठतः प्रकटिता। तां दृष्ट्वा मात्रैव, तस्य स्वभावस्य सम्पूर्णः भारः, यं ब्रह्मलोकः तं रक्षितुं कदापि न अयाचत, सहसा विदीर्णः। तत् यथा शुष्कग्रीष्मे स्थितं शुष्कं तृणं प्रथमे स्फुलिङ्गे स्वं सम्पूर्णतया समर्पयति। षोडशवर्षाणां संयमः न मन्दं नम्रः अभवत्; सः केवलं विलुप्तः।

यत् ततः अभवत्, तत् राजकुमारस्य संयमहानेः अतीव अतिरिच्यते। अनिट्ठिगन्धः तस्यै इतीव सम्पूर्णतया ईर्ष्यया च समर्पितः अभवत्, यत् कोऽपि अन्यः पुरुषः तस्याः समीपं गन्तुं न शक्नोति स्म यावत् राजकुमारः खड्गं न गृह्णाति। यत् सभा कदा तस्य संयमं प्रशंसति स्म, सा अधुना तस्य क्रोधात् भीता जीवति स्म। सः बाल्यकालात् तं सेवमानानाम् अमात्यानां परिचारकाणां च मार्गेषु नग्नखड्गं धारयन् विचचार। यः कश्चन तस्याः दर्शने क्षणमपि अधिकं स्थितवान्, तस्य जीवनं सः अभ्यभाषत, यावत् तेन उत्पादितः विप्लवः प्रासादभित्तेः अन्तः सीमितुं न शक्यत।

तस्य पिता स्वकीयेन योजनया उत्पन्नात् सङ्कटात् राज्यस्य सुरक्षायाः कृते च समानं शोकमग्नः अभवत्। सः तौ पृथक् न कृत्वा सहैव निर्वासितवान्, यतः अधुना न दण्डः न च सान्त्वनं राजकुमारं तस्याः स्त्रियाः पृथक् कर्तुं शक्नुतः, यां सः पूर्वं समीपम् आगन्तुं न अन्वमन्यत। अनिट्ठिगन्धः विना प्रतिवादं तां राजधान्याः बहिः अन्वगच्छत्। नद्याः समुद्रस्य च मध्ये स्थिते वन्यप्रदेशे, कस्याश्चिदपि सभायाः दूरे, सः तयोः उभयोः कृते साधारणां कुटीरं निर्मितवान्, यः एकः जीवनः सः कदापि कल्पितवान्, तं केवलं तस्याः सह जीवनेन विनिमयं कृतवान्।

एकदा कुटीरार्थं वने फलानि अन्वेषन् अनिट्ठिगन्धः एकाकिनं तपस्विनं दृष्टवान् यः स्पष्टेन दुःखेन तटं प्रति पलायते स्म। सैव स्त्री स्वकीयेन कार्येण तस्य तपस्विनः आश्रमसमीपं गतवती आसीत्। एकेन दृष्टिक्षेपेण कतिपयैः गानस्वरैः च सा तं ध्यानं विचलितवती यत् वर्षैः संयमेन निर्मितम् आसीत्, तथा च स महात्मा अधुना स्वस्य पतमानात् संयमात् तथा पलायते यथा अग्नितः जनः पलायते। अनिट्ठिगन्धः तपस्विनः विघटने स्वस्य एव सदृशं रूपं अभिज्ञातवान्। सः तस्य अनुगमनम् अकरोत्, न बलेन तं निवारयितुम्, किन्तु शोकः तं यत्र पुनः प्राप्तुं न शक्यते तत्र नयति यावत् तं प्राप्तुम्।

अन्ततः तं प्राप्य अनिट्ठिगन्धः स्त्रियः विषये उक्तवान् यत् सा एतादृशः सङ्कटः यः सर्वोत्तमामपि साधनां दग्धुं शक्नोति। सः तां तां अग्निना उपमितवान् यः दीर्घकालं शुष्कं क्षेत्रं दहति, इयं चेतावनी यां सः स्वस्य पतनात् पूर्वं वास्तविकेन भारेण कदापि दातुं न शक्तवान्। तस्मात् एव पतनात् सः आन्तरिकतया दर्शितवान् यत् तादृशं दाहनम् कीदृशम् अनुभूयते। तपस्वी शब्दैः न, अपि तु तेन अधिकारेण स्थिरोऽभवत् यत् केवलं स एव धारयति यः तेषां प्रत्येकम् अक्षरं स्वयं जीवितवान्। सः स्वसंयमं पुनः प्राप्तवान् तथा तां साधनां प्रति प्रत्यावृत्तवान् यां सः लगभग सदा कृते हारितवान्।

अपरिचितस्य रक्षायै सत्यं उच्चैः उक्त्वा अनिट्ठिगन्धः स्वस्य चेतावनीं समानेन बलेन स्वोपरि पतन्तीं अश्रौषीत्। सः केवलं तां स्त्रियम् अलविदां दातुं कुटीरं प्रत्यागतवान्, यस्याः कृते सः पूर्वं स्वीयाः सर्वाः प्रतिज्ञाः त्यक्तवान्। ततः सः एकाकी गहनं वनं प्रविष्टवान्। तत्र सः तां एव ध्यानसाधनां पुनः आरब्धवान् यां कस्याश्चित् ध्वनेः प्रवेशः कदापि न अभवत् यावत् जालिकाभित्तिः तं तस्य समीपं न अनयत्। कालक्रमेण सः तां साधनां पूर्णतायां प्रापयत्, तथा च पुनः ब्रह्मदेवानां मध्ये जन्म प्राप्तवान्, यतः सः क्षणं तत्र अवतीर्णः आसीत्।

बुद्धः उपदेशं समापयन् प्रकटितवान् यत् सः एव सः राजकुमारः आसीत्। सः तादृशः सत्त्वः आसीत् यः कामस्य सर्वेषां चिह्नानाम् अतीतात् लोकात् आगतः, तथापि सः कालविशेषे तेन एकेन ध्वनिना विचलितः अभवत्, यस्मात् रक्षितुं सः कदापि न शिक्षितवान्। जातकट्ठवण्णनायां सङ्गृहीतं जातकं सङ्ख्या ५०७ अस्मै असन्तुष्टाय भिक्षवे अग्रे उपस्थिताय, तथा च भविष्यत्सु सर्वेभ्यः पाठकेभ्यः इमां पूर्णतरां विस्तृतां कथां सुरक्षति। कोऽपि विरक्तिः, यद्यपि सा कियत् सम्पूर्णा प्रतीयते तथा तस्याः उत्पत्तिः कियत् उन्नता, कदापि परीक्षितायाः प्रज्ञायाः स्थाने न गृहीतव्या।