कणवेरजातकम्

एकः नवदीक्षितः भिक्षुः भिक्षुजीवनस्य नीरसभोजनेन क्लिश्यमानः स्वपूर्वपत्न्याः समीपं उत्तमभोजनार्थं गन्तुम् आरब्धवान्। सा तं सङ्घं त्यक्तुम् अपि प्रोत्साहयति स्म। तद् ज्ञात्वा बुद्धः अतिपुरातनात् जन्मनः एकां कथां प्रावर्तयत्, येन स्पष्टं भवेत् यत् तयोः एषः सम्बन्धः कियत् प्राचीनः आसीत्।

तस्मिन् पुरातनकाले बोधिसत्त्वः कुख्यातः चौरः आसीत्, यस्य साहसिकानि कर्माणि अन्ततः तदा प्रकाशं गतानि यदा राजपुरुषाः तं साहसिकचौर्यानन्तरं बद्धवन्तः। बद्धः, प्रत्येकचतुष्पथे ताडितः, मृत्युदण्डार्हस्य चिह्नरूपेण रक्तकणवीरपुष्पमालया (करवीरपुष्पैः, यत् परम्परया दण्डार्हाणां शिरसि धार्यते) अलङ्कृतः, वधस्थानं प्रति नगरवीथिषु नीयमानः आसीत्।

नगरस्य सर्वश्रेष्ठा गणिका साम उपरितनगवाक्षात् तां शोभायात्रां दृष्टवती। दण्डार्हस्य पुरुषस्य तेजस्वी आकृतिः तस्यां ताम् अनुरागभावनां जनितवती, यां सा त्यक्तुं न शक्नोत्। सा तस्य मोक्षार्थं महतीं धनराशिं प्रस्तावितवती, परं अधिकारिणः तं अतीव भयङ्करं चौरं मन्यमानाः सहसा मुक्तं कर्तुं न इच्छन्ति स्म। राज्यपालः समाधानरूपेण प्रस्तावं कृतवान्—यदि साम तस्य स्थाने अन्यं मृत्युदण्डभाजं प्रदास्यति, तर्हि चौरः तस्या एव भविष्यति।

तस्मिन्नेव सायंकाले एकः धनिकः तरुणः ग्राहकः सामस्य गृहम् आगतवान्, यः कालान्तराय तां प्रति आसक्तः आसीत्। सा तं अवदत् यत् दण्डार्हः पुरुषः केवलं तस्या भ्राता अस्ति, तथा च तं कोशार्थं साहाय्यं कर्तुं प्रेरितवती। ततः तं बद्ध्वा गोपितवती, रात्रौ गोपनीयतया तस्य स्थाने चौरस्य वधं कारितवती, येन प्रतिस्थापनं कदापि न ज्ञायेत। चौरः रहसि तस्याः समीपम् आनीतः; कियत्कालं साम पूर्वं यान् सर्वान् प्रेमिणः अधारयत्, तान् त्यक्त्वा तस्मिन् एव सर्वान् अनुग्रहान् दत्तवती।

तस्याः अनुग्रहे जीवन् चौरः स्वमुक्तेः कारणं सम्यक् विचारयितुम् आरब्धवान्। एकः समर्पितः तरुणः यः सामम् अत्यन्तं प्रेमवान् आसीत्, सः तस्याः दृष्टिः अन्यस्य अधिकसुन्दरस्य मुखे पतिता इति क्षणे गुप्तं मृत्युम् आसादितः। एतस्य तथ्यस्य विषये किमपि न सूचयति यत् तस्य स्वयं प्रति अन्यथा व्यवहारः भविष्यति, यदा तस्याः ध्यानं पुनः अन्यत्र गमिष्यति। यत् एकं प्रेमिणम् एवं सहजं त्यक्तुं शक्नोति, तत् द्वितीयम् अपि तथैव त्यक्तुं शक्नोति इति विचार्य, सः तस्याः पूर्वं स्वयं मोचनस्य सङ्कल्पं कृतवान्।

उद्यानविहारस्य प्रस्तावं कृत्वा चौरः साम, यस्याः सर्वाणि श्रेष्ठाभरणानि धारितानि आसन्, एकस्मिन् शान्ते वने प्रस्फुटितकरवीरवृक्षस्य अधः नीतवान्। आलिङ्गनस्य व्याजेन सः तां तावत् दृढम् अधारयत् यावत् सा मूर्च्छिता न अभवत्; तस्याः सर्वाणि आभरणानि अपहृत्य, सा जागरणात् पूर्वं एव सः उद्यानप्राचीरम् उल्लङ्घ्य पलायितः।

शोकाकुला अपमानिता च साम दूतान् गायकान् नियुक्तवती, ये राज्यं परितः तस्याः भक्तिं तथा चौरस्य प्रत्यागमनस्य आशां वर्णयन्तः गीतं प्रसारयेयुः। यदा चौरः अन्ततः तद् गीतं स्वयं श्रुतवान्, तदा सः केवलं स्वस्य अस्वीकारं प्रेषितवान्, गायकान् स्पष्टम् उक्तवान् यत् तेन सन्देहः अस्ति यत् इयत् शीघ्रं उत्पन्नः प्रेम कदापि स्थिरं स्थातुं शक्नोति; सः कदापि न प्रत्यागतः। साम, आशा क्षीणा सती, पूर्वसदृशीं जीवनशैलीम् एव प्रत्यागता, यत् तस्याः गवाक्षस्य अधः सः चौरः गतः इत्यस्मात् पूर्वमेव आसीत्।

उपदेशं समापयन् बुद्धः प्रकटितवान् यत् चौरस्य स्थाने मृतः तरुणः वणिक् पुनर्जन्मनि एव सः भिक्षुः अभवत्, यः अधुना स्वव्रतेन सङ्घर्षं करोति। साम पुनर्जन्मनि सा पूर्वपत्नी अभवत्, या अद्यापि तं गृहस्थजीवनं प्रति आकर्षयितुं प्रयतते। पालिग्रन्थानां जातकं ३१८ सङ्ख्यकं अस्मिन् आख्याने अभिलिखितम् अस्ति।

चौरस्य साम्प्रति अविश्वासः केवलं निराशायाः फलं न आसीत्; सः यत् स्वनेत्राभ्यां दृष्टवान् तत् तस्य आधारः आसीत्। स्वप्राणान् सः तस्याः एव अनुरागस्य आकस्मिकपरिवर्तनेन लब्धवान्, येन अन्यस्य पुरुषस्य प्राणाः गताः। यदा सा तं रक्षितवती, तदा तस्याः चरित्रे कोऽपि परिवर्तनः नासीत्; यदि सः पुनः तस्याः कारणेन रक्षणं अपेक्षेत, तदापि तस्याः चरित्रे कोऽपि आश्वासनः नासीत्। तस्य पलायनं विश्वासघातस्य अपेक्षया एषा सावधानता अस्ति, यत्र सः स्वयं दृष्टं पुनरावृत्तं प्रतिमानं स्वजीवने पणं कर्तुं नेच्छति।

तरुणः वणिक् तथा चौरः एकस्मिन् एव व्यवहारे विरुद्धयोः अन्तयोः स्तः—एकः सामस्य अनुरागेण नष्टः, अन्यः तेनैव रक्षितः; तथापि उभौ अपि तस्याः सम्पर्कात् अस्पृष्टौ न गतौ। वणिजः प्राणाः एव सम्पूर्णतया गताः, चौरः तु स्वप्राणान् प्राप्य अपि सामस्य प्रेम्णः विश्वसनीयतायाः सर्वं भ्रमं त्यक्तवान्, तस्याः सङ्गात् निर्वासनम् एव सुखनिवासात् अधिकम् अङ्गीकृतवान्। जातकस्य सूक्ष्मः सन्देशः अयम्—यत् इयत् अस्थिरस्य आसक्तेः लाभं लभ्यते, तत् दीर्घकाले तस्याः शिकारं भवितुम् अपि अधिकं सुरक्षितं न।

आख्यानस्य पृष्ठभूमौ सः सङ्घर्षरतः भिक्षुः तत्रैव स्थितः अस्ति यत्र चौरः कदा स्थितः आसीत्—पुनः एकस्याः सान्त्वनायाः प्रति आकृष्टः, यस्याः दात्री पूर्वजन्मनि एव दर्शितवती यत् तस्याः अनुरागः कथं शीघ्रं अन्यस्य कृते घातकः अभवत्। बुद्धस्य पुनर्कथनं केवलं तयोः पुरातनसम्बन्धं न व्याख्याति, अपितु भिक्षवे चौरस्य स्वचयनं पुनः कर्तव्यं प्रयच्छति, इदानीं स्पष्टतया ज्ञातव्येन यत् पूर्वतने तस्य मूल्यं कियत् आसीत्।