मत्स्यजातकम् द्वितीयम्

इयं कथा पालित्रिपिटकस्य प्रथमग्रन्थे एकनिपाते कुलावकवर्गे जातकसंख्या ३४ इति अभिलिखिता अस्ति, तस्य गद्यभागः बुद्धघोषाय आरोपिते जातकट्ठवण्णनाटीकायां सुरक्षितः अस्ति। भगवान् जेतवने पथच्युतं कञ्चन भिक्षुं प्रति इमं गम्भीरं मनोवैज्ञानिकम् उपदेशम् आख्यातवान्, यः स्वपूर्वपत्न्याः स्मरणेन तीव्रया कामलालसया पीडितः भिक्षुधर्मे अरुचिम् आप्नोति स्म।

पुरा वाराणस्यां ब्रह्मदत्ते राज्यं कुर्वति सति, बोधिसत्त्वः राजपुरोहितः राजसभायाः प्रधानः आध्यात्मिकः परामर्शदाता च आसीत्। नैतिकशुद्ध्या गम्भीरविद्यया च, पुरुषाणां पशूनां च अप्रकटितचिन्तनानाम् अन्तर्ज्ञानेन च विख्यातः सः प्रतिदिनं स्वपरिवारेण सह पवित्रनद्यास्तीरं गत्वा प्रातःस्नानं करोति स्म। एषा शान्ता नियमितता तं दैवयोगेन तस्मिन् प्रभाते तत्रैव स्थापयति, यत्र सः स्थातुं युक्तः आसीत्, यस्मिन् प्रभाते इयं कथा प्रवर्तते।

तस्मिन् काले प्रवहन्त्याः नद्याः अगाधे जले एकः महान् पुमान् मत्स्यः वासं करोति स्म, यः एकां स्निग्धां वर्णच्छटायुक्तां स्त्रीमत्स्यां प्रति गाढम् अनियन्त्रितं च प्रेम्णा पतितवान्। एकस्मिन् प्रभाते सा स्त्रीमत्स्या सुन्दरं गच्छन्ती तस्य पुरतः तरति स्म, नलानां मध्ये संचरन्ती पृष्ठतः कामुकाक्षैः अवलोकयति स्म। कामवासनया अभिभूतः पुमान् मत्स्यः उद्धतेन उत्साहेन तां अन्वधावत्। तस्याः जलदीप्तानां तराजानां चिन्तने सः इतः पूर्णतया मग्नः आसीत्, यत् सः नद्याः पार्श्वे धीवराणां घनं सूत्रजालम् आकर्षन्तं न अपश्यत्। सावधाना स्त्रीमत्स्या गभीरे आवर्ते पार्श्वतः निर्गत्य अक्षता सरत्, किन्तु प्रेमान्धः पुमान् जालस्य रन्ध्रेषु शीघ्रम् अभ्यधावत्, तत्क्षणमेव च धीवरस्य नौकायाम् उत्थापितः।

धीवराः स्वगृहीतं मत्स्यं तीरं नीत्वा प्रज्वलितं काष्ठाग्निं ज्वालयित्वा रक्तोज्ज्वलानाम् अङ्गाराणां शय्यां सज्जीकृतवन्तः। ते श्वसन्तं मत्स्यं शुष्कवालुकायां स्थापयित्वा तं जीवन्तम् एव भर्तुं शूलान् तीक्ष्णीकर्तुं प्रवृत्ताः। ऊष्मया दग्धः वेदनया विलुठन् सः मत्स्यः स्वजीविते न रोदति स्म, न च जलतः अङ्गारान् शोचति स्म; अपि तु करुणं विलपति स्म: 'हा! न तीक्ष्णः शूलः मम हृदयं विदारयति, न च प्रज्वलिताः अङ्गाराः मम शरीरं दहन्ति! मम एकमात्रा पीडा एषा यत् मम प्रियतमा चिन्तयिष्यति: सः मां त्यक्त्वा गाढजलेषु अन्यया स्त्रिया सह क्रीडितुं गतः! तस्याः अनुचितः संदेहः मम आत्मानं एतेषां मृतप्रायाणाम् अङ्गाराणाम् अपि अधिकं दहति!' सः न वदति स्म यत् ऊष्मा शूलः च तस्य किमपि दुःखं न जनयति; केवलम् एतत् यत् एषा पीडा तं वस्तुतः न विदारयति। मृत्योः समीपे अपि तस्य मनः इतीव स्पष्टम् आसीत् यत् स्वदुःखस्य मूलं सम्यक् अभिज्ञातुं शक्नोति; किन्तु जालम् अवगन्तुं यावत् अतिविलम्बः जातः, तावत् सः तस्य नगण्यत्वं न पश्यति स्म।

तस्मिन् एव क्षणे बोधिसत्त्वः संस्कारार्थं स्नानाय नदीतीरम् आगतः। दिव्यश्रवणशक्त्या युक्तः पुरोहितः मत्स्यस्य विलापम् अश्रौषीत्, तस्य करुणोपहासं अर्थं च तत्क्षणम् अवगतवान्। सः चिन्तितवान्: 'पश्य, कामस्य उन्मादः कियत् गभीरः अस्ति! अयं जीवः जीवन्त एव भर्तुं सिद्धः, तथापि तस्य मनः केवलं स्वप्रियायाः संदिग्धेर्ष्यायां निमग्नम् अस्ति! यदि अयं मूढः एतेन आसक्त्या मृतः स्यात्, तर्हि सः प्रत्यक्षम् अधोलोकस्य अग्निषु पतिष्यति।' धीवरान् समीपं गत्वा बोधिसत्त्वः अधिकारपूर्वम् अवदत्: 'सौम्याः सुहृदः! एतं मत्स्यं मा हत। एतं मत्स्यं मम प्रयच्छत।' ये धीवराः तस्मै यं मत्स्यं रोचेत् तं दातुम् उक्तवन्तः आसन्, ते उत्तरं दत्तवन्तः: 'भवतः एव अयम्, भो स्वामिन्!' इति उक्त्वा मत्स्यं समर्पितवन्तः।

बोधिसत्त्वः श्वसन्तं प्राणिनं उभाभ्यां हस्ताभ्यां मृदु उद्धृत्य शीतलानि उथलानि जलानि प्रति नीत्वा कठोरकरुणया सम्बोधयति स्म: 'शृणु, हे मूढ मत्स्य! यद्यहम् अद्य त्वां प्रत्युद्धर्तुम् न आगमिष्यम्, तर्हि तव देहः अधुना रक्ताङ्गारेषु चटचटायमानः स्यात्! तव कामः त्वां मरणान्तिकाद् भयात् अन्धं कृतवान्। हृदयात् इमं दैहिकम् उन्मादं प्रक्षाल्य निवर्तय, यतः इन्द्रियासक्तिः जीवान् केवलं वेदनां मृत्युं च नयति!' मत्स्यः जले अवनतशिरस्कः अगाधया कृतज्ञतया नदीयस्य शीतलगभीरेषु प्रविश्य गतः, कामासक्तिं परित्यक्तुं प्रतिज्ञां कृत्वा।

उपदेशस्य अन्ते भगवान् बुद्धः तं कामासक्तं मत्स्यं स्वयं पथच्युतं भिक्षुम्, तां वाञ्छितां स्त्रीमत्स्यां तस्य पूर्वपत्नीं यां सः अद्यापि स्पृहति, तं च प्रज्ञावन्तं राजपुरोहितं यः तम् उद्धृतवान् पूर्वजन्मनि स्वयं बुद्धम् इति अभिज्ञातवान्। एतत् श्रुत्वा भिक्षुः अवबुद्धवान् यत् यः संगः सः अद्यापि वहति सः पूर्वम् अन्यस्मिन् शरीरे तस्य प्राणान् प्रायः हरति स्म, तथा च तस्य वास्तविकस्वरूपस्य सत्यनिष्ठया परिगणनया एव सः तस्मात् मुक्तः अभवत्; टीका अभिलिखति यत् कथायाः पूर्णसमापने तेन प्रथमं मार्गफलं प्राप्तम्।