पुनरागत-भिक्षोः कथा
जेतवने एकः भिक्षुः स्वीकृतवान् यत् सः यां स्त्रियं दृष्टवान् तस्याः स्मरणं त्यक्तुं न शक्नोति, तस्याः कारणात् च पवित्रजीवनं परित्यक्तुम् इच्छति। भगवान् बुद्धः तम् अवदत् यत् पुरातनाः प्रज्ञावन्तः स्वकीये कष्टेन ज्ञातवन्तः यत् कामनायां निष्ठे हृदये कियत् अपि अवधानं न रक्षितुं शक्नोति; ततः सः एकस्य राज्ञः कथां कथितवान्, यः तत् प्रयतितवान्।
प्रतिज्ञा कृता, ततः शान्तम् उपेक्षिता
बोधिसत्त्वः ब्रह्मदत्तस्य राज्ञः महिष्याः पुत्रः रूपेण जन्म प्राप्तवान्, तक्षशिलायां (प्रसिद्धं विद्याकेन्द्रम्) शिक्षितः, पितुः मरणानन्तरं वाराणस्याः राजा अभवत्, धर्मेण च शासितवान्। तस्य स्वकीया दुहिता तथा तस्य भागिनेयः (भ्रातुः पुत्रः) राजगृहे सह अवर्धेताम्; राजा एकदा घोषितवान् यत् तस्य मरणानन्तरं भागिनेयः सिंहासनम् अधिगमिष्यति तथा राजकुमारीं प्रधानमहिषीरूपेण विवाहयिष्यति। किन्तु वर्षाणां गमनेन राजा स्वदुहितुः कृते अन्यत्र राजनीतिकविवाहस्य इच्छां कृतवान्, तथा शनैः शनैः तौ चिरपरिचितौ भ्रातृपुत्रौ पृथक् कर्तुम् आरब्धवान्, यद्यपि तयोः परस्परस्नेहः पूर्वम् एव उत्पन्नः आसीत्।
विश्वस्तहस्तेन प्रेषितः सङ्केतः
युवराजः राजकुमार्याः पुरातनां धात्रीं प्रति मार्गं प्राप्य तां सन्देशवाहिकां कर्तुं प्रत्युपकृतवान्। धात्री केशप्रसाधनकाले राजकुमार्याः शिरः विशिष्टप्रकारेण आलिखति स्म, तथा राजकुमारी तं चिह्नं तत्क्षणम् एव स्वभ्रातृपुत्रस्य नखरूपेण अजानात्, यत् तस्य तां प्राप्तुं मार्गः लब्धः इति सूचकम्। प्रत्युत्तररूपेण सा धात्र्यै एकं श्लोकम् अददात्, यस्मिन् त्रयः पदार्थाः निर्दिष्टाः आसन् यैः तस्य अभीष्टं सिध्येत—मृदुहस्तः, सुशिक्षितः हस्ती, कृष्णः वर्षामेघः च।
खण्डशः विवेचितः समस्यापूर्तिः
युवराजः श्लोकं मनसि पुनः पुनः विचार्य प्रत्येकं भागस्य अर्थं लब्धवान्। सः मृदुहस्तत्वेन प्रसिद्धं दासबालकम् अन्विष्य तं स्वविश्वासे अनयत्, ततः राजकीयस्य हस्तिनः रक्षकं वशीकृत्य स्वयं च तं हस्तिनं प्रत्येकस्मिन् विक्षोभे शान्तं मौनं च धारयितुं प्रशिक्षितवान्। ततः सः अन्धकारमयं वर्षारात्रिं प्रतीक्षितवान्, यदा कोऽपि प्रहरिणः नेत्रम् अविश्वसनीयं न भवेत्। यदा तादृशी रात्रिः अन्ततः समुपस्थिता, तदा सः अदृश्यः प्रासादं प्रति गतवान्; हस्ती बालकेन सह तं वर्षाचक्रे वहति स्म।
दीर्घकालं विपरीतहस्तं धारयन् पिता
तस्यामेव रात्रौ राजा स्वयं स्वदुहितरं प्रासादगवाक्षे शयनात् पूर्वं स्नापयति स्म, यथासदा तस्याः हस्तं धारयन्। राजकुमार्याः सङ्केतेन सा दासबालकस्य हस्तं, यः इदानीं तस्याः स्वकीयानि कङ्कणानि धारयति स्म, पितुः करे निक्षिप्तवती। राजा केवलं परिचितानि कङ्कणानि मृदुत्वं च अनुभूय, विनिमयं न लक्षयन् स्वदुहितुः हस्तं मुमोच। ततः सा अवशिष्टानि कङ्कणानि बालकस्य अपरस्मिन् बाहौ बद्ध्वा तस्य हस्तं पितुः करे अपि स्थापितवती, ततः प्रेमपात्रेण युवराजेन सह रात्रौ अन्तर्धानं गतवती।
राजमुद्रया मुद्रितः दुहितुः अभावः
स्वदुहितरं धारयति इति विश्वस्य राजा दासबालकं राजशयनागारं नीत्वा तं रात्रौ विश्रामाय स्थापितवान्, द्वारं पिधाय तत्र स्वराजमुद्रां मुद्रितवान्, किमपि तां प्राप्तुं न शक्नोति इति निश्चिन्तः। केवलं परदिने प्रभाते स्वयं तत् कक्षं उद्घाट्य सः मृदुहस्तं बालकं स्वदुहितुः शय्यायां प्राप्तवान्, तदा एव सः ज्ञातवान् यत् सा गता अस्ति।
शास्तुः परिचयः
राजा स्वमूर्खतायाः कृते क्षणम् अनुशोचितवान्, यत् सः कस्यापि तालकस्य अथवा मुद्रायाः बलेन अभिलाषयुक्तं सङ्कल्पं निरोद्धुं शक्नोति इति चिन्तितवान्; ततः क्रोधं त्यक्तवान्। दम्पती तस्य समीपम् आनीतौ, सः स्वदुहितरं भागिनेयाय महता सत्कारेण समर्पितवान्, युवकं च स्वकीयं उपराजं कृतवान्, यत् सः निरोद्धुं न शक्नोति तत् स्वीकृतवान्। भगवान् बुद्धः उपदेशं समापयन् प्रकटितवान् यत् सः स्वयं स एव राजा आसीत्। पुनरागतः भिक्षुः श्रुतवान् यत् कथं एकः राजा, यः स्वयं ततः अधिकप्रज्ञावान्, प्रेम्णा अपि विजितः अभवत्; एतेन उपदेशेन सः इतीव स्पृष्टः यत् तस्मिन् एव दिने स्रोतआपत्तिरूपं प्रथमं फलम् अलभत। पालिपिटके जातकसङ्ख्या २६२ इति एषा कथा एतेन रूपेण निबद्धा अस्ति।
बलप्रयोगं विना सिद्धः समस्यापूर्तिः
युवराजस्य योजनायां किमपि द्वारभञ्जनं वा प्रहरिणां परास्तीकरणं वा नासीत्। तस्याः प्रत्येकम् अङ्गं—मृदुहस्तः, सुशिक्षितः हस्ती, कृष्णः वर्षामेघः च—सर्वसङ्घर्षम् एव परिहर्तुं चितम् आसीत्, तथा शान्तायाः सज्जतायाः एकस्याः रात्र्याः उपरि अवलम्बितम् आसीत्, यदा परिस्थितयः राजकुमार्या पूर्वं दृष्टाः तथैव सम्यक् मिलिताः। एषा योजना कस्यापि शक्त्या अभिभूता इति कारणात् सफला नाभवत्, अपि तु राजस्य स्वकीया अवधानशक्तिः, यत् वर्षाणि यावत् तालकेषु प्रहरिषु च प्रशिक्षिता आसीत्, कदापि स्वदुहितुः हस्तस्य परिचितस्पर्शे सन्देहं कर्तुं न प्रशिक्षिता आसीत्।
यः सर्वाधिकं विश्वसिति तेन एव अवसादितः राजा
कथायाः विडम्बना एषा यत् राजा किमपि अवधानस्य दोषेण न, अपि तु यः इन्द्रियः सः सन्देहरहितं विश्वसिति स्म—हस्तस्य स्पर्शः, यं सः कस्याप्यभिरक्षकात् अधिकतया ज्ञातुं मन्यते स्म—तेन एव विचलितः अभवत्। तस्याः पलायनं यतः तस्मै किमपि असाधारणं लक्षयितुम् अपेक्षा न कृता, तथैव सफलम् अभवत्; तस्याः हस्ते तस्य हस्तः यत् अनुभवितुम् अपेक्षते तदेव प्रदत्तवान्, तथा तस्य स्वकीया निश्चिन्तता तस्याः कार्यं परिपूर्णं कृतवती।
ज्ञातव्य-विशेषः
मुदुपाणिजातके भौतिकबन्धनैः आन्तरिककामवासनायाः अनिरोध्यत्वं मनोवैज्ञानिकदृष्ट्या निरूपितम्।
'मृदुहस्तः' इति तृष्णायाः सूक्ष्मस्य अथ च अदम्यस्य आकर्षणस्य काव्यमयी उपमा वर्तते।
राज्ञः नित्यं गवाक्षे स्नानकाले दुहितुः हस्तधारणस्य अभ्यासः एव सा रक्षोपायः अभवत् यया सा अपलायनं कृतवती।
बोधिसत्त्वेन प्रतिपादितं यत् आन्तरिकसंयमेनैव कामात् रक्षणं सम्भवति, न तु पाषाणदुर्गैः।
भगवता बुद्धेन इदं जातकं प्राक्तनभार्यायाः स्मृत्या व्याकुलस्य भिक्षोः उद्बोधनाय कथितम्।
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता