सुलसाजातकम्

जेतवने अनाथपिण्डिकस्य काचित् परिचारिका स्वस्वामिन्याः आभरणार्थं तां हन्तुम् उद्यतं चोरं सहसा अद्भुतेन प्रत्युत्पन्नमत्या हतवती, स्वं रक्षन्ती। भगवान् बुद्धः गृहजनेभ्यः अवदत् यत् अयम् एव तीक्ष्णः प्रत्युत्पन्नमतिः बहुपूर्वे कालेऽपि एकदा तस्याः प्राणान् अरक्षत्; ततः सः तस्मिन् पूर्वकाले वृत्तं कथितवान्।

पुरा वाराणस्यां ब्रह्मदत्तस्य राज्ञः शासनकाले सुलसा नाम प्रसिद्धा गणिका स्वप्रासादवातायनात् अधः अपश्यत्, यत्र सत्तुकः नाम कुख्यातः तस्करः वधभूमिं नीयमानः आसीत्। दण्डार्हस्य अपि तस्य सुन्दरं रूपम् आलोक्य सा अनुरक्ता अभवत्; सा नगरस्य प्रधानरक्षकाय सहस्रं मुद्राः दत्त्वा तस्य मोक्षं व्यवस्थापितवती, सत्तुकं च गुप्तरूपेण स्वगृहम् आनायितवती। सा पूर्वव्यवसायं परित्यज्य तेन सह विवाहं कृतवती, मासान् बहून् पूर्णभक्त्या सह अवसत्।

सुलसायाः बहुमूल्यैः आभरणैः अलंकृतां दृष्ट्वा सत्तुकस्य पुरातनः स्वभावः पुनः उद्भूतः; गणिकायाः धनेन जीवन् आश्रितः पतिः इव स्थातुं न इच्छन् सः तां हन्तुम् आभरणानि च स्वीकर्तुं योजनां कर्तुम् आरब्धवान्। सः तस्यै अवदत् यत् वधभूमिं नीयमानेन तेन प्रतिज्ञातं यत् जीवनरक्षायां पर्वतदेवतायै बलिं दास्यति; तस्याः प्रतिज्ञापूर्त्यै सः तां स्वश्रेष्ठानि आभरणानि धृत्वा सह पर्वतम् आरोढुम् अयाचत।

शिखरं प्राप्य सत्तुकः स्वं प्रयोजनं प्रकटितवान्; तां प्रपाते क्षेप्तुं पूर्वं आभरणानि वस्त्राणि च त्यक्तुम् आदिष्टवान्। सुलसा निवेदितवती यत् तस्याः धनं जीवितं च पूर्वमेव तस्यैव आसीत्, केवलं प्राणाः रक्षणीयाः इति याचितवती। किन्तु सः अवदत् यत् मृतानां जिह्वा न किमपि कथयति, न च चलितवान्।

याचनया न रक्षणम् इति दृष्ट्वा सुलसायाः स्वा प्रत्युत्पन्नमतिः सङ्कटं प्रति अभ्युदिता। सा मरणात् पूर्वम् एकम् अन्तिमं याचनं कृतवती — तं त्रिवारं परिक्रम्य विदायार्थं, पतिरूपेण च अन्तिमवारं पुनः आलिङ्गितुम्। तस्याः प्रतीयमानया विनयशीलतया भ्रान्तः सत्तुकः अङ्गीकृतवान् प्रपातस्य अन्ते स्थितवान्। यदा सा अन्तिमे परिक्रमे तस्य पृष्ठतः आगता, सुलसा स्वसर्वशक्त्या तं नुदति स्म, सः अधः शिलासु पतित्वा मृत्युं प्राप्तवान्।

सर्वं दृश्यं दृष्टवती पर्वतदेवता तस्याः साहसस्य प्रशंसायै गाथाः उक्तवती, प्रज्ञा केवलं पुरुषेषु न सीमिता इति घोषयन्ती, यतः स्त्रियाः प्रत्युत्पन्नमतिः मारके सङ्कटे भेदनसमर्था इति सद्यः सिद्धा। भगवान् बुद्धः उपदेशं समापयन् प्रकटितवान् यत् सा परिचारिका यश्च चोरः तस्याः हतः, तौ पुनर्जन्मना एव सुलसा सत्तुकश्च आस्ताम्। स्वयं च सः पर्वतदेवता अभवत्, यः तस्याः पलायनं दृष्टवान् तस्याः सम्मानार्थं ताः गाथाः च उक्तवान्। एषा कथा पालित्रिपिटके जातकसङ्ख्या ४१९ इति अभिलिखिता अस्ति।

सत्तुके प्रति सुलसायाः स्नेहयाचना, तस्मै सर्वाणि आभरणानि धारयितुम् अनुज्ञा च उभयं पूर्णतः विफलम् अभवत्, यत् एव कारणं तस्याः अन्तिमं याचनं तुलनायाम् अधिकं विस्मयजनकं करोति। यः पुरुषः पूर्वमेव निश्चितवान् यत् सा जीवन्त्याः अपेक्षया मृता अधिका मूल्यवती, तेन सह पुनः तर्कं कर्तुं सा न प्रयतते स्म। सा केवलं भीतायाः विनीतायाः स्त्रियाः योग्यां याचनां कृतवती, तस्याः विषये तस्य स्वयं कल्पनाः शेषं कार्यं कर्तुं प्रवर्तितवत्यः।

दासीयाः सहसा हिंसायाः सुलसायाः गणितस्य धक्कायाश्च सम्बन्धः न तु तत्र अस्ति यत् उभे स्त्रियौ स्वभावतः हननप्रवृत्ते आस्ताम्; अपितु यत् तयोः उभयोः समानं सामर्थ्यम् आसीत् — तस्मिन् क्षणे स्पष्टं चिन्तयितुं निर्णायकतया च कर्तुं, यदा संशयः सर्वं हरेत्। बुद्धस्य पुनःकथनं तत् सामर्थ्यं स्वतन्त्रं गुणं मन्यते, यत् एकदा स्वयं सिद्धम् आसीत्, केवलं तादृशेन एव सङ्कटेन पुनः आहूतव्यम् आसीत्।

पर्वतदेवतायाः घोषणा यत् प्रज्ञा पुरुषवत् स्त्रीष्वपि अस्ति, क्षणिकप्रशंसारूपेण न, अपितु तस्य संशोधनरूपेण दत्ता यः सुलसायाः पलायनं कौशलात् न, अपितु दैवात् इति मन्येत। यत् तया कृतं तत् प्रज्ञा इति नाम्ना अभिधाय, यथैव कस्यचित् चतुरपुरुषस्य पलायने, गाथा आग्रहं करोति यत् तस्याः समाधानं तस्य स्वगुणैः एव मूल्याङ्कनीयम्। तत् समानसङ्कटे पुरुषेण कृतस्य समानदक्षतायाः तुल्यं तीक्ष्णं तुल्यं च सम्माननीयम् आसीत्।