विषयासक्तः भिक्षुः यः व्रतात् विचलितः
जातकसंख्या 327, यथा जातकट्ठकथायां (पालिपिटकस्य) अभिलिखिता, बुद्धेन जेतवने कथिता। एकः भिक्षुः पापात्मकेन अनुरागेन पीडितः सन् भिक्षुजीवनात् असन्तुष्टः अभवत्। बुद्धः तं स्पष्टम् अवदत् यत् स्त्रियः निष्ठा कस्यापि रक्षकस्य रक्षया सुनिश्चिता कर्तुं न शक्यते, यावत् सः कियत् सावधानः अपि भवेत्। ततः सः एतां पुरातनीं कथां वर्णितवान्, यत् राज्ञा अपि किं स्वीकार्यम् इति दर्शयति।
राजा, महिषी, तथा अचञ्चलनेत्रः अतिथिः
वाराणस्यां ब्रह्मदत्तवंशे बोधिसत्त्वः स्वयं राजा अभवत्, तस्य प्रधानमहिषी सुन्दरी काकती आसीत्। गरुडराजः, प्राचीनभारतीयपुराणकथासु महान् पक्षिदेवः, मानवरूपं धृत्वा प्रायशः राजप्रासादम् आगत्य राज्ञा सह पासकक्रीडां करोति स्म। तस्य यथार्थस्वरूपं कदापि न शङ्कितम्, यद्यपि तेषां क्रीडा कियत्कालं चलति स्म।
सागरपारं नीता राज्ञी
काकत्याः सौन्दर्येण मोहितः गरुडः तां अपहृत्य सागरस्य परपारं स्वजातीनां निवासं प्रति दूरं नीतवान्, राजानं तस्याः आकस्मिकस्य अविज्ञेयस्य अन्तर्धानस्य शोके त्यक्त्वा।
अन्वेषणार्थं प्रेषितः गायकः
राजा स्वसभानर्तकं नटकुवेरं आहूय राज्ञीम् अन्वेषितुं प्रेषितवान्, अन्वेषणस्य कठिनता यादृशी अपि भवेत्। नटकुवेरः अन्ते गरुडराजं स्वयमेव प्राप्तवान्, नगरात् दूरे कस्मिंश्चित् शान्ते सरसि समीपे एरकातृणस्य (दीर्घस्य नलसदृशस्य तृणस्य) शय्यायां निरावरणतया विश्राम्यन्तं।
पक्षेषु निगूढः
अवसरं प्राप्य नटकुवेरः अलक्षितः महापक्षिणः पक्षेषु मध्ये स्वं स्थापितवान्, तथा एवम् एव सप्तसागराणि अतिक्रम्य गरुडस्य गृहं सिम्बलीवनं प्रति नीतः, यत्र राज्ञी काकती बन्दिनी आसीत्।
पुनर्मिलनं तथा गृहप्रत्यागमनम्
तत्र प्राप्य नटकुवेरः काकतीं प्राप्य तया सह सम्भाषितवान्। तस्याः परिस्थितिषु तथा तस्याः नूतने निवासे, जीवने परिचितात् सर्वथा दूरे, यत् किमपि ज्ञातव्यम् आसीत्, तत् सर्वं सः अवगतवान्। प्रत्यागमनसमये सः पुनः गरुडपक्षेषु निगूढः अभवत्, महापक्षिणः पक्षे आरुह्य अलक्षितः वाराणसीं प्रत्यागतवान्।
पासकक्रीडायाः पुरतः गीतम्
यदा गरुडराजः पुनः पासकक्रीडार्थम् आगतः, तदा नटकुवेरः स्वीयां वीणां गृहीत्वा उभयोः पुरतः स्थित्वा एकं श्लोकं गीतवान्, यः दूरस्थस्य वनस्य तस्य प्रतीक्षारतायाः राज्ञ्याः च विषये स्पष्टं सम्बन्धं प्रकटयति स्म।
गरुडः स्वभ्रमं जानाति
विस्मितः गरुडः पृष्टवान् यत् सः गायकः सप्तसागराणि कथं अतिक्रम्य सिम्बलीवनं प्राप्तवान्। नटकुवेरस्य उत्तरेण स्पष्टं यत् सः कथं तत् कृतवान्। तस्मिन् क्षणे गरुडः स्वस्थानस्य मूर्खतां अवगतवान्: सः स्वयं स्वप्रतिस्पर्धिनः दूतं स्वगोपनस्थानं प्रति पुनः च नीतवान्।
श्लोकेन स्वीकृतिः
तस्य मूर्खतायाः विस्मयेन गरुडः, तत्त्वतः, स्वस्य महान् प्रमादं घोषितवान्। प्रेमिणौ पृथक् स्थाप्येते वरम्, इति सः अवदत्, परं सः स्वयं केवलं सन्देशवाहकरूपेण अस्थात्, राज्ञ्याः सन्देशं तस्मिन् एव न्यायालये पुनः नयन्, यस्मात् सः तां निवारयितुम् इष्टवान्।
बुद्धस्य अभिज्ञानम्
बुद्धः कथां समापयन् तस्याः प्रधानपात्राणि अभिज्ञातवान्। असन्तुष्टः भिक्षुः, स्वकीयेन अनियन्त्रितेन अनुरागेन चिन्तितः, पूर्वं नटकुवेरः आसीत्, चतुरः गायकः। बुद्धः स्वयं तस्मिन् काले तं प्रतीक्षमाणः राजा आसीत्, यस्य धैर्यं प्रज्ञापूर्णमार्गस्य विश्वासे अन्ते पुरस्कृतम् अभवत्।
पासकक्रीडातः अपि दीर्घकालीनः उपदेशः
काकतीजातकं स्पष्टं स्वीकारं ददाति यत् कोऽपि प्राचीरः, रक्षकः, गोपनं वा तां वस्तु पूर्णतया सुरक्षितं कर्तुं न शक्नोति, यत् कामः प्राप्तुं दृढप्रतिज्ञः अस्ति। यया चतुरतया कस्यचित् अपहरणं कृतम्, सा एव सुलभतया तस्य पुनःप्राप्त्यर्थं प्रयोक्तुं शक्यते। गरुडस्य स्वमूर्खतायाः लज्जा, न तु कोऽपि युद्धं वा दण्डः, अन्ततः राज्ञीं पुनःस्थापितवती, तथा बुद्धः तस्यैव अविकम्पितया सत्यनिष्ठया भिक्षोः स्वसङ्घर्षं सम्बोधितवान्। कथा सूचयति यत् व्रतं प्रलोभनस्य चतुर्दिक्षु प्राचीरैः न रक्ष्यते, अपि तु गरुडवत् स्पष्टं दृष्ट्वा रक्ष्यते यत् यत् बलात् गृह्यते तस्मात् यथार्थं शान्तिः न, अपि तु यत् स्वेच्छया दीयते तस्मात् जायते।
ज्ञातव्य-विशेषः
अस्मिन् जन्मनि बोधिसत्त्वः वाराणस्याः राजा एव अस्ति, न तु गायकः नटकुवेरः, यथा अस्याः कथायाः पूर्वेषु केषुचित् पाठेषु उक्तम्।
बुद्धः जेतवने रागेण पीडितं भिक्षुं प्रति इमां कथाम् अकथयत्, स्त्रियाः निष्ठा कस्यापि रक्षकेन रक्षितुं न शक्यते इति शिक्षयन्।
नटकुवेरः सरोवरतीरे एरकतृणशय्यायां विश्राम्यन्तं गरुडराजं दृष्टवान्, ततः तस्य पक्षेषु निगूढः सन् सप्त समुद्रान् अलक्षितः अतिक्रान्तवान्।
गरुडस्य स्वकीया श्लोकस्वीकारोक्तिः आसीत् यत् सः अजानन् राज्ञ्याः पत्युः गायकस्य च मध्ये दूतः अभवत्।
बुद्धः असन्तुष्टं भिक्षुं नटकुवेरस्य पूर्वजन्मरूपेण अभिज्ञातवान्, स्वं च प्रतीक्षमाणं नृपं इति।
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता