कामजातकम्

जेतवने स्थितो बुद्धः जातकसङ्ग्रहस्य अट्ठकथायाम् अभिलिखितं ४६७ सङ्ख्याकं जातकम् अभाषत। तत् श्रावस्त्याः एकं ब्राह्मणं प्रति सम्बद्धम्, यः अचिरावत्याः नद्याः तीरे कृषेः कारणात् वृक्षाणि छिन्दन् आसीत्। बुद्धः तस्य भविष्यं ज्ञात्वा भिक्षाचर्यायां विशेषेण तेन सह सौम्यं सम्भाषितवान्।

सः ब्राह्मणं पृष्टवान् किं करोषीति। ब्राह्मणः अवदत् यत् कृषाय स्थानं शोधयामीति। बुद्धः तं स्वकार्ये प्रवर्तमानं कर्तुम् उक्तवान्। छिन्नानि वृक्षकाण्डानि यदा अपसारितानि, यदा ब्राह्मणः क्षेत्रं शोधयति स्म, कृषिसमये, जलार्थं लघुक्षेत्रखण्डान् च यदा निर्मीयते स्म, तदा तदा बुद्धः पुनः आगतवान्।

वपनदिने ब्राह्मणः अवदत् यत् तत् स्वकीयः हलोत्सवः अस्ति। यदा शस्यं पक्वं भविष्यति, तदा बुद्धप्रमुखं सङ्घं प्रति बहुलं भिक्षादानं करिष्यामीति सः बुद्धम् अकथयत्। बुद्धः तद् अङ्गीकृत्य प्रतस्थे।

अपरस्मिन् दिने सः पुनः आगत्य ब्राह्मणं शस्यं पश्यन्तं दृष्टवान्। ब्राह्मणः चिन्तितवान्—श्रमणः गौतमः बहुशः आगच्छति, अतः तस्य भोजनस्य अभिलाषा अवश्यं भवेत्। सः तस्य भोजनप्रदानं सङ्कल्पितवान्। यस्मिन् दिने सः इदं सङ्कल्पितवान्, तस्मिन् दिने बुद्धः तस्य गृहे एव उपस्थितः आसीत्। तस्य मनसि महती श्रद्धा उदिता।

यदा शस्यं परिपक्वम् आसीत्, तदा ब्राह्मणः श्वः तत् कर्तनं कर्तुं सङ्कल्पितवान्। रात्रौ अचिरावत्याः उपरितनप्रदेशेषु वृष्टिः अभवत्। प्लावनं समागत्य सम्पूर्णं शस्यं समुद्रं प्रति वाहितवत्; एकोऽपि शीर्षः न अवशिष्टः।

जलम् अपसरति सति ब्राह्मणः स्वशस्यस्य विनाशं दृष्टवान्। तस्य स्थातुम् अपि बलं नासीत्। हृदि हस्तं निधाय सः रुदन् गृहं प्रत्यागत्य शोचन् शयितवान्।

परदिने प्रातः बुद्धः शोकाभिभूतं ब्राह्मणं दृष्टवान्। भिक्षाचर्यानन्तरं सः भिक्षून् विहारं प्रति प्रेषयित्वा एकेन तरुणेन सेवकेन सह तस्य गृहं गतवान्। ब्राह्मणः 'मम मित्रं सौहार्दपूर्वं सम्भाषणार्थम् आगतम्' इति मत्वा धैर्यं प्राप्तवान्। सः आसनं दत्त्वा बुद्धः किमर्थं खिन्नोऽसीति पृष्टवान्।

ब्राह्मणः यत् सञ्जातं तत् न्यवेदयत्। वृक्षच्छेदनात् आरभ्य सः परिश्रमं कृतवान्, शस्यपाके बुद्धाय दानं प्रतिज्ञातवान् च। अधुना जलप्लावनेन शतशकटभारं धान्यं वाहितम्, अतः सः गभीरशोके निमग्नः आसीत्।

बुद्धः पृष्टवान् यत् नष्टं धान्यं शोकेन पुनः आगच्छेत् किम्। ब्राह्मणः 'नेति' अवदत्। बुद्धः अवदत्—यदि एवं, तर्हि शोकस्य कारणं नास्ति। धनं शस्यं च यावत् स्वामित्वे तिष्ठति, तावत् स्वकीयं; नष्टे च तत् नष्टम्। संस्कृतं किमपि विनाशरहितं नास्ति, अतः चिन्तायाः आवश्यकता नास्ति।

एवं सान्त्वयन् सः ब्राह्मणस्य अवस्थानुरूपं कामगाथाः (कामस्वभावविषयकाः श्लोकाः) उच्चारितवान्। कामगाथानां समाप्तौ शोकाकुलः ब्राह्मणः प्रथममार्गस्य फले—सोतापत्तिफले, यत् सम्बोधिमार्गस्य प्रथमा अवस्था—प्रतिष्ठितः। बुद्धः तस्य वेदनां शमयित्वा आसनात् उत्थाय विहारं प्रत्यागतवान्।

सम्पूर्णं नगरं श्रुतवत्, यत् बुद्धः शोकविद्धं ब्राह्मणं दृष्ट्वा तं सान्त्वयित्वा प्रथममार्गं प्रापितवान्। सत्यशालायां (विहारस्य सभागृहे) भिक्षवः तद्विषये आश्चर्यं प्रकटितवन्तः। बुद्धः आगत्य तेषां सम्भाषणविषयं पृष्टवान्। यदा ते तं न्यवेदयन्, तदा सः अवदत्—एषः मम प्रथमः नास्ति यत् अनेन पुरुषेण शोको शमितः। ततः सः पूर्वकथां प्रवक्तुम् आरब्धवान्।

पुरा वाराणस्याः राजा ब्रह्मदत्तस्य द्वौ पुत्रौ आस्ताम्। सः ज्येष्ठं उपराजम् अकरोत्, कनिष्ठं च सेनापतिम्। राज्ञः मरणानन्तरं अमात्याः ज्येष्ठपुत्रम् अभिषेक्तुम् इच्छन्ति स्म। सः अवदत् यत् राज्येन मम किमपि प्रयोजनं नास्ति, अनुजः तत् धारयतु इति। ते तं याचितवन्तः, परं सः न स्वीकृतवान्।

उपराजत्वम् अपि सः नेच्छति स्म; सः वाराणस्याः निर्गतवान्। सीमायां सः धनिकस्य वणिजः कुटुम्बे स्वहस्तेन कार्यं कुर्वन् न्यवसत्। यदा कुटुम्बं ज्ञातवत् यत् सः राजपुत्रः अस्ति, तदा ते तं कार्यं कर्तुं न अददुः, राजकुमारवत् तस्य परिचर्यां कृतवन्तः।

यदा राजकीयाः अधिकारिणः क्षेत्राणां सर्वेक्षणाय आगतवन्तः, तदा वणिक् राजकुमारं प्रार्थितवान् यत् स्वानुजाय पत्रं लिखित्वा करमोचनं याचेत। राजकुमारः पत्रं लिखितवान्, राजा च तत् अनुमोदितवान्। तदा सर्वे ग्रामजनाः तेन सह तत्समानां प्रार्थनां कृत्वा आगतवन्तः, कराः तस्मै एव दास्यामः इति प्रतिज्ञां कृत्वा। सः तान् याचितवान्, तथा च जनाः तस्मै एव करान् दत्तवन्तः।

तस्य आयः सम्मानं च वर्धितं, तेन सह तस्य लोभोऽपि। क्रमशः सः सम्पूर्णं मण्डलं, ततः उपराजत्वं च याचितवान्, उभयं च प्राप्तवान्। असन्तुष्टः सः राज्यं ग्रहीतुं निश्चितवान्। सः सेनया सह नगराद् बहिः स्थानं गत्वा अनुजं प्रति पत्रं प्रेषितवान्—राज्यं मह्यं देहि अथवा युद्धं कुरु।

कनिष्ठः विचारितवान्। सः अचिन्तयत् यत् यदि सः युद्धे भ्रातरं हनिष्यति, तर्हि तत् तस्य लज्जा भविष्यति; अपि च सः राजत्वं न काङ्क्षति। अतः सः सन्देशं प्रेषितवान् यत् सः युद्धं कर्तुं नेच्छति, ज्येष्ठः राज्यं धारयतु इति। ज्येष्ठः तत् स्वीकृत्य अनुजं उपराजं अकरोत्।

नूतनः राजा एतावत् लोभी आसीत् यत् एकं राज्यं तस्य तृप्तिं कर्तुं न शक्नोति स्म। सः द्वे, ततः त्रीणि राज्यानि इच्छति स्म, तस्य लालसायाः अन्तं न दृष्टवान्।

देवराजः शक्रः विश्वं दृष्ट्वा अवलोकितवान् यत् अयं पुरुषः लोभेन शासितः अस्ति। सः विचारितवान्—अयं मूढः वाराणस्याः राजत्वेन न सन्तुष्टः, अतः तं शिक्षयितुं निश्चितवान्। तरुणब्राह्मणस्य रूपं धारयित्वा सः राजप्रासादद्वारे स्थितः, प्रतिहारद्वारा सन्देशं प्रेषितवान् यत् एकः प्रतिभावान् तरुणः आगतः अस्ति।

प्रवेशं प्राप्य सः एकान्ते राज्ञः अवदत् यत् सः त्रीणि समृद्धनगराणि जानाति, येषां सेना अश्वाश्च सबलाः सन्ति। स्वशक्त्या सः तानि राज्ञे साधयितुं शक्नोति, यदि राजा विलम्बं न कृत्वा तत्क्षणं गच्छति। राजा सम्मतः अभवत्; शक्रस्य प्रभावेण सः न पृष्टवान् यत् सः तरुणः कः अस्ति अथवा किं प्राप्स्यति। शक्रः त्रयस्त्रिंशद्देवलोकं प्रत्यागतवान्।

राजा अमात्यान् आहूय तं तरुणं अन्वेष्टुं, भेरीं ताडयितुं सेनां च सङ्गृहीतुं आदिष्टवान्, यतः सः त्रीणि राज्यानि ग्रहीतुं उद्यतः आसीत्। ते पृष्टवन्तः—किं तस्मै आतिथ्यं दत्तम् अथवा तस्य निवासस्थानं पृष्टम् इति। तेन तत् किमपि न कृतम्। सर्वं नगरं अन्विष्य ते तं न प्राप्तवन्तः।

राजा विषण्णः अभवत्। सः अनुभवति स्म यत् त्रीणां नगराणां स्वामित्वं नष्टम्, महती कीर्तिः अपि खण्डिता। लोभेन देहे सन्तप्तः सः रक्तातिसारे पतितः। वैद्याः तं न निरामयितुं शक्ताः, राजा च क्षीणः अभवत्।

बोधिसत्त्वः कुतश्चित् तक्षशिलातः प्रत्यागतः आसीत्, यत्र सः सर्वासु विद्यासु निपुणतां प्राप्तवान्। समाचारं श्रुत्वा सः प्रासादद्वारं गतः; सन्देशं दत्तवान् यत् एकः तरुणः राज्ञः चिकित्सार्थं सज्जः अस्ति। राज्ञः सन्देहः अभवत्—ख्यातकीर्तयः वैद्या यत्र असफलाः, तत्र तरुणः कथं सफलः भविष्यति इति।

तरुणः अवदत् यत् तस्य भिषग्योगस्य मूल्यं विना अन्यत् किमपि न इच्छति। राजा तं प्रविष्टवान्। वैद्यानां रीत्यनुसारं तरुणः रोगस्य उद्गमं पृष्टवान्। राजा त्रयाणां नगराणां प्रतिज्ञां न्यवेदयत्। तरुणः पृष्टवान्—किं शोकेन राजा तानि नगराणि ग्रहीतुं शक्नोति? राजा 'नेति' अवदत्।

बोधिसत्त्वः राज्ञे अवदत् यत् सर्वं चेतनम् अचेतनं च प्रलयं गच्छति, स्वामिनं च पश्चात् त्यजति, शरीरमपि। यदि राजा चत्वारि नगराणि शासति, तदापि सः एकदा चतुर्णां भोजनपात्राणां भोजनं कर्तुं न शक्नोति, चतुर्षु शयनेषु शयितुं न शक्नोति, चतुर्णां वस्त्रयुगलानां धारणं च न शक्नोति। सः कामस्य दासः न भवेत्, यतः कामः यदा वर्धते, तदा चतुर्णां दुःखस्थितीनाम् पलायनं न ददाति।

गाथाशृङ्खलायां सः अवदत् यत् यः इष्टं लभते सः हृष्यति, परं कामाः उत्तरोत्तरं वर्धन्ते, यथा ग्रीष्मे पिपासा। यथा पशोः वर्धमानेन शृङ्गाणि अपि वर्धन्ते, तथा मूढे नरे वर्धमाने लालसा अपि वर्धते। पृथिव्यां सर्वं ब्रीहिशस्यम् अपि एकस्य जनस्य तृप्तिं न करोति। यः राजा समुद्रपर्यन्तं समग्रं विश्वं जयति, सः अपि समुद्रपारस्य किमपि आकाङ्क्षति।

गाथाः अग्रे गच्छन्ति। हृदये कामान् चिन्तयित्वा तृप्तिः न लभ्यते; प्रज्ञा एव तां ददाति। प्रज्ञापूर्णः पुरुषः कदापि कामस्य दासः न भवति। कामान् नियम्य अल्पेच्छुः भव, समुद्रवत् भव, यं कामः न दहति। यथा मोची चर्मणः मापेन पादुकां कर्तयति, तथा आवश्यकतानुसारं इच्छाः सीमिताः कुरु। यं यं कामं त्यजसि, तं तं सुखं प्राप्नोषि।

बोधिसत्त्वः वदन् यदा तस्य मनः राज्ञः श्वेतच्छत्रे निविष्टम् आसीत्, तदा श्वेतप्रकाशेन तस्मिन् ध्यानजः प्रसादः उदभवत्। राजा पूर्णस्वस्थः अभवत्, हर्षेण उत्थाय तरुणं प्रशशंस च।

राजा अवदत् यत् तरुणस्य अष्टगाथाः प्रत्येकं सहस्रमुद्राभिः मूल्यवत्यः, इति तं धनं ग्रहीतुम् आदिशत्। बोधिसत्त्वः उत्तरं दत्तवान् यत् सहस्राणि शतसहस्राणि च तस्य प्रयोजनं न। यदा सः अन्तिमां गाथाम् उच्चारितवान्, तदा तस्य हृदये कामः मृतः आसीत्।

राजा हृष्टः गाथया अवदत् यत् तरुणः प्रज्ञावान् अस्ति, सर्वलोकानां शास्त्रं जानाति, तस्य उपदेशेन कामः दुःखस्य जननी इति स्पष्टम्। बोधिसत्त्वः तम् अवधानेन धर्मे चरितुम् उपदिश्य आकाशमार्गेण हिमालयं प्रति उड्डीय, तपस्विवत् जीवन् पारमिताः अभ्यासितवान्। सः ब्रह्मलोकगमनाय नियतः आसीत्।

धर्मोपदेशे समाप्ते बुद्धः अवदत् यत् पूर्वे यथा अधुना अपि सः ब्राह्मणं पूर्णं कृतवान्। ततः सः जन्म अभिज्ञापितवान्। वर्तमानः ब्राह्मणः तस्य कथायाः राजा आसीत्, बुद्धः स्वयं च प्रज्ञावान् तरुणः आसीत्।

जातकसङ्ख्या ४६७ कृषकस्य हानिं राज्ञः लोभेन सह संयोजयति; उभौ एव एकस्मिन् रोगे भिन्नमात्रायां स्थितौ। ब्राह्मणस्य शोकः शस्यनाशात् जातः। राज्ञः व्याधिः तेन उत्पन्नः यत् सः कदापि न वपितं शस्यं प्राप्तुम् इच्छति स्म। उभयत्र बुद्धः समानं औषधम् अददात्—शोकः कं प्रत्यागमयितुं शक्नोति, कामः कं तर्पयितुं शक्नोति, तत् विचारयत।

कथा आश्वासिका अस्ति, यतः तस्य उपायः फलति इति दर्शितम्। कृषकः सान्त्वितः प्रथममार्गं प्राप्तवान्। राजा नीरोगः अभवत् तथा प्रज्ञा कामं तर्पयति इति श्रुतवान्। बोधिसत्त्वः वेतनं न इच्छति स्म, तदेव तस्य शिक्षायाः अन्तिमं प्रमाणम्। सः कामं त्यक्तवान्, अतः शान्तेन मनसा तत् कथयितुं शक्तवान्।