मान्धातृजातकम्

शास्ता जेतवने एतां कथाम् आख्यत्, एकस्य भिक्षोः विषये यः प्रव्रज्याजीवनात् पराङ्मुखः भवितुम् आरब्धवान्। श्रावस्त्यां भिक्षाटनकाले सः सुवेषां स्त्रियं दृष्ट्वा तस्यां आसक्तः अभवत्। अन्ये भिक्षवः तं सभायां नीत्वा शास्त्रे कथयामासुः यत् सः पथभ्रष्टः अस्ति। शास्ता पृष्टवान् यत् किं सत्यम्, भिक्षुः च सत्यम् इति उत्तरं दत्तवान्। पालिपिटकस्य जातकट्ठकथा एतां कथां क्रमाङ्कः २५८, मान्धातृजातकम् इति अभिलिखति।

शास्ता अवदत् यत् एषा कामासक्तिः गृहस्थजीवनेऽपि पूरयितुं न शक्या। सः तां समुद्रेण उपमितवान्, यं कमपि न पूरयितुं शक्नोति। सः स्मरितवान् यत् प्राचीनकाले चतुरः महाद्वीपान् द्विसहस्रद्वीपसहितान् शासितवन्तः परमराजानः अपि स्वतृष्णां न तृप्तवन्तः। केचित् चातुर्महाराजिकदेवलोकम् अपि शासितवन्तः, केचित् च त्रयस्त्रिंशद्देवलोके देवराजाः अभवन्। तथापि ते अतृप्ताः एव मृताः। ततः सः प्राचीनां कथाम् आख्यत्।

दीर्घकालपूर्वं जगतः आदिमयुगेषु महासम्मतनामा राजा आसीत्। तस्य पुत्रः रोजः, तस्य पुत्रः वररोजः, तस्य पुत्रः कल्याणः, तस्य पुत्रः वरकल्याणः, तस्य पुत्रः उपोसथः। उपोसथस्य पुत्रः मान्धाता अभवत्। मान्धाता सप्तरत्नैः चतुर्भिः ऋद्धिभिः च युक्तः आसीत्, याः चक्रवर्तिनः चिह्नरूपेण परम्परागताः सम्पत्तयः शक्तयः च मन्यन्ते; सः महान् राजा आसीत्।

यदा मान्धाता स्वस्य वामहस्तं मुष्टिबद्धं कृत्वा दक्षिणहस्तेन तं स्पृशति स्म, तदा सप्तविधानां रत्नानां वर्षा जानुपर्यन्तं पतति स्म, यथा आकाशे दिव्यमेघः उदितः स्यात्। सः एतावत् अद्भुतः आसीत्। चतुरशीतिसहस्रवर्षाणि सः राजकुमारः आसीत्, तावन्त्येव वर्षाणि शासने सहभागी अभवत्। अन्यानि च तावन्ति परमराजत्वेन शासितवान्, तस्य आयुः च गणनातीतयुगानि यावत् आसीत्।

एकदा सः इच्छां न तर्पयितुं शक्तवान्, असन्तोषस्य लक्षणानि च प्रकटितवान्। तस्य अमात्याः पृष्टवन्तः यत् किमर्थं सः अवसन्नः अस्ति। सः उत्तरं दत्तवान् यत् स्वपुण्यस्य सामर्थ्यं विचार्य एषः राज्यः अल्पः प्रतीयते, ततः पृष्टवान् यत् कः स्थानः स्पृहणीयः अस्ति। ते अवदन्, स्वर्गः। चक्रवर्तिराज्यस्य चक्रं पुरतः प्रवर्त्य सः स्वपरिषदा सह चातुर्महाराजिकदेवलोकं गतवान्।

चत्वारः महाराजाः दिव्यपुष्पैः सुगन्धैः च युक्तेन देवगणेन सह तस्य स्वागतार्थम् आगतवन्तः। ते तं स्वस्वर्गं प्रति नीत्वा तस्मै तत्र शासनाधिकारं दत्तवन्तः। सः तत्र दीर्घकालं शासितवान्, किन्तु तत्रापि स्वतृष्णां तर्पयितुं न शक्तवान्, असन्तोषेण क्लिष्टः इव दृश्यते स्म। चत्वारः राजानः पृष्टवन्तः यत् किमर्थं सः असन्तुष्टः अस्ति, तथा सः पृष्टवान् यत् कः स्थानः अधिकं रमणीयः अस्ति। ते उत्तरं दत्तवन्तः यत् ते भृत्यवत् सन्ति, तथा त्रयस्त्रिंशद्देवलोकः अधिकं रमणीयः अस्ति।

मान्धाता पुनः चक्रं प्रवर्त्य परिषदा सह त्रयस्त्रिंशद्देवलोकं प्रति प्रवृत्तः। देवराजः शक्रः पुष्पैः सुगन्धैः च तं स्वागतं कृत्वा मार्गं दर्शितवान्। राजा देवगणमध्ये प्रचलन् यदा आसीत्, तदा तस्य ज्येष्ठः पुत्रः चक्रं गृहीत्वा मनुष्याणां मार्गं प्रति प्रत्यावृत्तवान्। शक्रः मान्धातारं स्वदेवलोके नीत्वा स्वराज्यस्य अर्धभागं दत्तवान्। ततः परं तौ उभौ सह शासितवन्तौ।

कालः अग्रे गतः यावत् तत् शक्रः (शक्रः इति उपाधिः, या देवराजत्वे उत्तराधिकारेण धारिता, न तु एकः निश्चितः व्यक्तिः) स्वायुषः अन्तं प्राप्तः पुनः भूमौ जातः। अन्यः शक्रः संवर्धितः शासितवान्, स्वायुः अतिवाहितवान्, भूमौ च जातः। एवं षट्त्रिंशत् शक्राः क्रमेण अनुगताः, तथापि मान्धाता स्वपरिषदा परिवृतः शासितवान्। कालः गच्छन् तस्य तृष्णायाः बलम् उत्तरोत्तरं वर्धितम्।

मान्धाता स्वहृदये चिन्तितवान् यत् अर्धराज्यं तस्य किमपि उपयोगं न ददाति, ततः सः शक्रं नाशयित्वा एकाकी शासयिष्यामि इति। किन्तु एतत् सः कर्तुं न शक्नोति स्म। ग्रन्थः तस्य लोभं तृष्णां च तस्य दुर्भाग्यस्य मूलं मन्यते। तस्य शक्तयः क्षीयितुम् आरब्धाः, वृद्धावस्था च तम् आक्रान्तवती। मनुष्यदेहः स्वर्गे न विघटति, अतः सः स्वर्गात् पतितः उद्याने अवतीर्णः।

उद्यानपालः राजपरिवाराय निवेदितवान्, ते आगत्य उद्याने तस्य विश्रामस्थानं सज्जीकृतवन्तः। सः श्रान्तः दुर्बलः च तत्र शयितः। अमात्याः पृष्टवन्तः यत् ते तस्मात् कं सन्देशं वहेयुः। सः आदिष्टवान् यत् जनानां प्रति सन्देशं वहन्तु। तेन उक्तं यत् चक्रवर्ती राजा मान्धाता पृथिव्याः चतुर्णां दिशां तथा तस्याः द्विसहस्रद्वीपानां शासनम् अकरोत्। सः चिरकालं चातुर्महाराजिकानां जनानाम् उपरि शासितवान्, त्रयस्त्रिंशत् शक्राणां जीवनकालं यावत् देवराजः आसीत्। इदानीं सः मृतः शयितः अस्ति। एतैः वचनैः सः मृतः, स्वकर्मानुसारं गन्तुं च।

ततः शास्ता पूर्णतया बुद्धः भूत्वा गाथाः अभाषत। ताः कथयन्ति यत् यत्र यत्र सूर्यचन्द्रौ गच्छतः, तत्र सर्वे मान्धातुः सेवकाः सन्ति। आकाशात् मुद्राणां वर्षा अपि कामनां न तर्पयेत्। कामना दुःखम्, अशान्तिः शोकम्, यः एतत् जानाति सः प्राज्ञः। यत्र तृष्णा अस्ति, तत्र सुखं पक्षवत् उड्डीयते, यद्यपि सा तृष्णा स्वर्गीयवस्तूनां कृते एव स्यात्। अतः परिपूर्णस्य बुद्धस्य शिष्याः सर्वां कामनां निष्पीडयितुं प्रयतन्ते।

शास्ता यदा अयं प्रवचनः समाप्तः, तदा चत्वारि आर्यसत्यानि उद्घोषयति स्म, ततः जन्मवृत्तान्तं परिचितवान्। सत्यानां समाप्त्यनन्तरं प्रत्यावर्तनेच्छुः भिक्षुः तथा अन्ये बहवः प्रथममार्गस्य फलं प्राप्तवन्तः। शास्ता अवदत् यत् तस्मिन् जन्मनि सः स्वयं महाराजः मान्धाता आसीत्।

कथा श्रोतुः कृते मापनदण्डं ददाति। यदि यः सर्वान् रत्नानि धारयति, पृथिवीं स्वर्गं च शासति, शक्रस्य सिंहासनम् अपि सहभागी भवति, सः विश्रामं न प्राप्नोति, तर्हि अशान्तेः उत्तरम् अधिकं सम्पत्तिः न। कथा न भिक्षुम् उपहसति, न च राजानं निन्दति। सा केवलं तथ्यानि वक्तुम् अनुमन्यते— तृष्णा भोगेन वर्धते, केवलं तस्याः अवबोधः एव मुक्तिं ददाति। प्रत्यावर्तनेच्छुकः यः भिक्षुः एतं पाठं श्रुत्वा स्वतृष्णाम् अवगन्तुं आमन्त्रणम् अनुभूतवान्, तेन सह बहवः श्रोतारः मार्गस्य प्रथमं फलं प्राप्तवन्तः।