दूतजातकम्

पालित्रिपिटकस्य जातकम् २६० इति भगवता बुद्धेन एकस्य भिक्षोः विषये कथितम्, यस्य भोजनलोभः इतः अनियन्त्रितः अभवत् यत् सः मार्गे यत् प्रगतिम् अकरोत् तत् नाशयितुं समर्थः आसीत्। समागमाय एतादृशी क्षुधा मनुष्यं कियत् दूरं नयति, तथा च तां प्रज्ञायां कियत् प्रवर्तयितुं शक्यते, इति दर्शयितुं बुद्धः पुरातनीं कथां स्मारितवान्। सा वाराणस्याः राजानं तथा राजकीयभोजने स्वयं सेवितवन्तं अपरिचितं पुरुषं कथयति।

तस्मिन् पूर्वजन्मनि बोधिसत्त्वः वाराणस्याः राजा आसीत्, यः स्वराजभोजनस्य परिष्कारेण सर्वत्र ख्यातः आसीत्। एकं निरपवादं प्रथां अनुसरन् सः प्रतिदिनं अलङ्कृते मण्डपे प्रजानां दृष्टिपथे भोजनं करोति स्म, यत् चतुरस्रे गच्छन्तः जनाः स्वराजं भोजनं कुर्वन्तं पश्येयुः।

राजसभायाः दीर्घकालीनासु प्रथासु एका प्रथा दूतान् (दूत) राजानं यत्र कुत्रापि यदि तस्य समीपं प्राप्नुयुः इति मुक्तम् अपि शीघ्रं प्रवेशं ददाति स्म, यतः राजकार्यं शिष्टाचारस्य प्रतीक्षायां स्थातुं न शक्नोति। चतुरस्रस्य प्रान्ते क्षुधार्तः एकः पुरुषः राज्ञः भोजनं परिवेष्यमानं दृष्ट्वा अवगतवान् यत् एषा एका प्रथा एव शीघ्रं द्वारं उद्घाटयितुं शक्नोति, यत् तस्य क्षुधां शमयेत्।

राजकार्यं वहन्तः इव करौ बद्ध्वा शीघ्रं धावन् सः अवदत् यत् सः दूतरूपेण आगतः अस्ति, रक्षकाः प्रश्नं कर्तुं पूर्वमेव तं गमनाय अनुज्ञापयिष्यन्ति इति विश्वस्य। दावी सफलः अभवत्, सर्वे निवारयितुं पूर्वमेव सः राज्ञः स्वभाजनं प्राप्य तस्य मुखे अन्नस्य ग्रासं स्थापितवान्।

पुरुषं गृहीतुं रक्षकाः यदा राज्ञः भोजनपात्रं स्पृशति तदा प्रवर्तन्ते स्म, परन्तु बोधिसत्त्वः स्वहस्तम् उन्नम्य तान् निवारितवान्, अपरिचितस्य साहसेन अपमानितः इव न, अपि तु कौतूहलितः सन्। अपमानदण्डस्य आज्ञां दातुं स्थाने राजा तं उपविश्य राजभोजनं समं भोक्तुं आमन्त्रितवान्, कस्य कथं क्षुधया एकस्मै ग्रासाय प्राणसङ्कटं गृह्णेत् इति ज्ञातुं।

राज्ञः आमन्त्रणेन स्वेच्छया तृप्तं भुक्त्वा, बोधिसत्त्वः अन्ते पृष्टवान् यत् सः कं सन्देशं वहितुम् आगतः। पुरुषः स्वीकृतवान् यत् तस्य समीपे राजकार्यं नास्ति। सः अवदत् यत् सः कामस्य च उदरस्य च दूतः अस्ति, तथा च सत्यान् स्वामिनः इति कामं क्षुधां च नाम्ना निर्दिशति स्म। सः राज्ञे वर्णितवान् यत् एतयोः शक्तिः प्रत्येकं प्राणिनि, राजानः भिक्षुकाश्च अपि, कियती अस्ति, यत् प्रत्येकं तान् तादृशेषु कर्मसु प्रेरयति यत् तेषु अन्यथा कदापि न साहसं कुर्युः।

छलेन प्रतारितः इव न, अपि तु बोधिसत्त्वः पुरुषस्य तेषां बलानां नामकरणे सत्यवादितया प्रसन्नः अभवत्, यानि बलानि तं प्रेरितवन्ति स्म; राजा अपि स्पष्टतया जानाति स्म यत् ते स्वस्यापि क्षुधां तथैव शासयन्ति यथा भिक्षुकस्य। सः एकसहस्रगाभिः तं पुरस्कृतवान्, यत् वञ्चनेन पुरुषः कदापि आशितुं न शक्नोति स्म, तथा यत् साधारणः चौरः राजपात्रात् अन्नापहरणेन कदापि न प्राप्नुयात्।

राजा कथं स्वपरितः प्रभावितः, न कस्यचित् क्षुद्रं स्मारयति, इति यद् अनुभवति स्म, तत् तस्मै कथा निरपेक्षं पुरस्कारं दातुं प्रेरितवान्। स्वकनकपात्रेषु अलङ्कृते मण्डपे भोजनं कुर्वन् अपि सः अन्ते एव तथैव क्षुधां प्रत्युत्तरयति स्म, यया प्रेरितः क्षुधार्तः पुरुषः एकस्य ग्रासस्य कारणात् मृत्युमपि सोढुं प्रेरितः। अन्यथा आचरणं कृत्वा, सः स्वगोपनं कृतवान् स्यात्, यत् सत्यं पुरुषः साहसेन उदीरितवान्।

भगवान् कथां समाप्य सभायाः ध्यानं तस्य भिक्षोः प्रति प्रत्यानीतवान्, यस्य स्वक्षुधा कथायाः हेतुः आसीत्। राज्ञः स्वप्रतिक्रियायां सः भिक्षुं दर्शितवान् यत् किन्तु स्वक्षुधां गोपने न, अपि तु सत्यदृष्ट्या कथं सम्मुखीभवेत्। पुरातनी कथा शिक्षयति यत् कामः उदरं च जीवन्तं प्रत्येकं प्राणिनं शासयतः, तथा च प्रज्ञावत्तमः प्रतिक्रिया तेषां शक्तिं निरस्य न, अपि तु स्पष्टतया स्वीकारे अस्ति, यथा क्षुधार्तः अपरिचितः राज्ञः भोजनपात्रे एकदा सः कृतवान्।