कपोतजातकम्

पुरा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति बोधिसत्त्वः महाप्रज्ञः सन्तुष्टः सौम्यः सुशीलश्च कपोतः अभवत्। धनिकस्य वणिजः सूपकारः तस्य कपोतस्य शान्तां शोभां दृष्ट्वा प्रसन्नः अभवत्। स वेत्रनिर्मितं सुखदं नीडं रचयित्वा मृदुना तृणेन आस्तीर्य वणिग्गृहस्य पाकशालायाः छदनस्य अधः लम्बितवान्। कपोताय जलं ददौ, पाकशालागवाक्षं च उन्मुक्तं स्थापितवान्, येन सः प्रभाते वनं गत्वा वन्यतृणबीजानि खादेत्।

एकदा मलिनः लोलुपः काकः पाकशालायाः भृष्टमत्स्यस्य मांसपिशितस्य च सुगन्धं जिघ्रन् आगतः। लोभेन लालां स्रवन् सः सुपुष्टं कपोतं पाकशालागवाक्षे सुखेन उड्डीय प्रविशन्तं दृष्टवान्। वणिजः भोजनाय सज्जितं मांसं प्राप्तुं कपटचाटुभिः बोधिसत्त्वं सम्प्राप्य तस्य रूपं प्रशंसन् सहचरः शिष्यश्च भवितुम् अयाचत। प्रज्ञावान् कपोतः तस्य कुटिलां क्षुधां तत्क्षणम् अवगत्य अवदत्: “सखे, आवयोः प्रकृतिः आहारश्च सर्वथा भिन्नौ स्तः। कपोताः बीजधान्येन जीवन्ति, चौर्यं विना शान्तं वसन्ति। काकाः मांसं कांक्षन्ति, हिंसया गुप्ततया च आहारम् अन्विषन्ति। लोभेन यः परस्य पाकशालां प्रविशति, सः अग्निना क्रीडति, भयानकं विनाशं च आह्वयति।”

काकः कपोतस्य पवित्रोपदेशं स्वीकृतवान् इव अभवत्, किन्तु परदिने प्रभाते यदा बोधिसत्त्वः तृणभूमिं प्रति भक्ष्यान्वेषणाय उड्डयितुम् उद्यतः, तदा काकः तीव्रम् उदरशूलं प्रदर्श्य विलपन् अवदत्: “हा भ्रातः! उदरे तीक्ष्णा पीडा मां गृह्णाति; त्वं पुरः क्षेत्राणि गच्छ, मां तु उष्णे नीडे विश्रमय।” बोधिसत्त्वः पुनरपि तम् अचेतयत्: “सावधानो भव! मा कुरु स्वोदरं स्वस्य वधिकम्!” कपोतस्य गगने अन्तर्धानमात्रेण सूपकारः धूमायमानं मसालेदारमांसस्य भाण्डं परिवेषणपट्टे स्थापयित्वा ओषधिहेतोः भाण्डागारं प्रविवेश।

सुविधां प्राप्य क्षुधार्तः काकः कडिकाभ्यः अधः पतित्वा, तप्ते भाण्डे चञ्चुं निमज्य बृहत्मत्स्यमांसखण्डम् आकर्षितुम् अयतत। त्वरया सः गुरुं कवाटं भीषणध्वनिना अताडयत्। कोलाहलेन आकृष्टः सूपकारः धावित्वा द्वारं सम्पिधाय क्रन्दन्तं पक्षिणं गृहीतवान्। विनष्टभोजनेन कोपाविष्टः सः काकस्य पक्षाणि पुच्छं शरीरं च समस्तानि पक्षाणि उत्पाट्य यावत् तस्य गुलाबीत्वक् पूर्णतया निर्वस्त्रा नाभवत्।

ततः सः आर्द्रादनं श्वेतसर्षपं च पिष्ट्वा पूतिखर्जूरेण सह कुट्टयित्वा, खण्डितेन मृत्पात्रखण्डेन आक्रन्दतः काकस्य अनावृतस्य त्वचः सर्वेषु रन्ध्रेषु तां तीक्ष्णां मिश्रितां लेपयामास, प्रत्येकेन घर्षणेन नवं व्रणं जनयन्। अन्ते सः द्वितीयं मृत्पात्रखण्डं रज्जुना पक्षिणः कण्ठे बद्ध्वा, पुनः पञ्जरे प्रक्षिप्य स्वपीडायां त्यक्तवान्।

सायं यदा बोधिसत्त्वः प्रत्यागतः, तदा सः मूढं सहचरं रुधिरलवणोदकसरस्सु व्याकुलं वेपमानं च दृष्टवान्। शोकपूर्णया विरक्त्या बोधिसत्त्वः गम्भीरा गाथाः उक्त्वा तं निन्दन् अवदत्: पक्षिभिः तद् आहारं वर्जनीयं यत् मनुष्याः भुञ्जन्ते; यः प्रमत्तः मूढः सुहृदो हितवाचं त्यक्त्वा स्वजिह्वायाः वशं गच्छति, सः अवश्यं तीव्रं दुःखं लभते, यथा अयं दुर्भागी काकः स्वमूढतया निष्पक्षः लेपितश्च पतितः अस्ति। दुष्टाभ्यासाः सकृत् सेविताः प्राणत्यागेऽपि त्यक्तुं दुष्कराः इति प्रकाश्य बोधिसत्त्वः पक्षौ प्रसार्य शान्तं वनं प्रति उड्डीनः। स काकः स्वव्रणानां स्वलोभस्य च भारेण उत्थातुं न शशाक, पञ्जरे यत्र पतितः तत्रैव मृतः।

इयं कथा पालित्रिपिटके खुद्दकनिकाये जातकग्रन्थस्य पञ्चकनिपाते ‘कपोतजातक’ इति संख्या ३७५ इति संरक्षिता अस्ति — पञ्चगाथाकथानां अस्य पञ्चमस्य पुस्तकस्य अन्तिमं जातकम्। इयं संग्रहस्य पूर्वभागे स्थितेन लघुना स्वतन्त्रेण जातकेन संख्या ४२ इत्यनेन नाम्ना मुख्यद्वयपात्रैश्च सह साम्यं धारयति, यत्र एव सन्तुष्टः कपोतः एव लोलुपः काकः अन्यस्य गृहस्य पाकशालायां प्रकटौ भवतः; उभौ विषयेण सम्बद्धौ, किन्तु पृथक् शास्त्रीयपाठौ स्तः, प्रत्येकं स्वकीयैः पञ्चभिः षड्भिर्वा गाथाभिः स्वीयेन काकविनाशवर्णनेन च युक्तौ।