केशवजातकम्

जेतवने निवसन् बुद्धः 'सख्यभोजनम्' इति यत् कदाचित् उच्यते, तद्विषयकस्य प्रश्नस्य उत्तररूपेण इदम् आख्यानम् अभाषत। तत् पालिजातकसङ्ग्रहस्य खुद्दकनिकायान्तर्गतं ३४६ सङ्ख्याकं केसवजातकम्, यत् गाथाः तथा तासां व्याख्यानरूपां कथां संरक्षति। प्रसङ्गः एकस्य राजदानस्य कारणेन उत्पन्नः, यत् उदारमपि सत् राज्ञः अभिलषितरीत्या न स्वीक्रियते स्म।

गृहपतेः अनाथपिण्डिकस्य गृहे पञ्चशतभिक्षवः अविच्छिन्नं भोजिताः आसन्। तस्य गृहं तेषां पीतचीवराणां वर्णेन दीप्तम् आसीत्, समग्रस्य सङ्घस्य विश्रामगृहमिव प्रतीयते स्म। एकदा शोभायात्रया नगरे गच्छन् राजा सभासु समवेतान् भिक्षून् दृष्टवान्। सः अपि अर्हतां कृते नित्यदानं दातुं विचारितवान्, ततः विहारं गत्वा शास्तारा सह तत् व्यवस्थितवान्।

तदारभ्य राज्ञः गृहे उत्तमः शालिः सिद्धः भवति स्म। परं राज्ञः अमात्याः एव तत् परिवेषयन्ति स्म; कोऽपि स्नेहेन स्वहस्तेन न ददाति स्म। भिक्षवः तत्र उपविश्य भोक्तुं न रोचयन्ति स्म। ते तानि उत्तमानि भोजनानि स्वविश्वस्तसखीनां गृहेभ्यः प्रदाय, तेषां गृहेषु यत् किमपि—साधारणं वा समृद्धं वा—परिवेषितं, तत् भुञ्जते स्म।

एकदा राज्ञे वन्यफलानां राशिः समर्पितः, तत् सङ्घाय दातुम् आदिष्टवान्। परिचराः भोजनशालां गत्वा तत्र एकमपि भिक्षुं न प्राप्तवन्तः। यदा ते भिक्षूणां क्रियां न्यवेदयन्, तदा राजा विस्मितः अभवत्। तस्य स्वकीयम् अन्नं उत्तमम् आसीत्, तर्हि भिक्षवः तत् किमर्थं त्यजन्ति? सः विहारं गत्वा शास्तुः समक्षं प्रश्नम् अकरोत्।

बुद्धः उत्तरं दत्तवान् यत् सर्वोत्तमम् अन्नं स्नेहेन दत्तम् अस्ति। भिक्षवः तत्र सौहार्दपूर्णानि हस्तानि न प्राप्तुं शक्नुवन्ति, यानि भोजनं दानं कुर्वन्ति; अतः ते भोजनं तत् स्थानं नयन्ति यत्र सौहार्दम् अस्ति। स्नेहसदृशः कोऽपि रसः नास्ति, इति सः राज्ञे अवदत्। स्नेहरहितं भोजनं, यद्यपि तत् चतुर्विधैः मधुरैः, दिवसस्य उत्तमैः पक्वान्नैः वा निर्मितं, स्नेहेन दत्तस्य वन्यशालेः अपेक्षया न्यूनं मूल्यवत् अस्ति। सः अपि अवदत् यत् पुरा प्राज्ञाः रोगग्रस्ताः सन्तः एतेनैव प्रकारेण निरामयाः अभवन्, इति सः पुरातनीं कथां राज्ञे प्रावर्तयत्।

पुरा ब्रह्मदत्तस्य वाराणस्यां राज्यकाले बोधिसत्त्वः काशीराज्ये ब्राह्मणकुले जातः, कप्प इति नाम्ना बालकः इति आहूतः। तक्षशिलायां सः कलाशिक्षां प्राप्य तपस्वीजीवनं स्वीकृतवान्। हिमालये केसवः नाम तपस्वी निवसति स्म, यः पञ्चशततपस्विनाम् आचार्यः आसीत्। कप्पः तस्य समीपं गत्वा पञ्चशततपस्विनां ज्येष्ठः अभवत्, केसवाय उष्णं सौहार्दपूर्णं च आदरं प्रदर्शितवान्। तौ अतीव समीपौ जातौ।

एकदा केसवः स्वतपस्विभिः सह लवणं अम्लं च आनेतुं वाराणसीं गतवान्, तथा च ते राज्ञः उद्याने न्यवसन्। राजा तान् स्वगृहं आमन्त्र्य भोजयित्वा, ते पुनः समीपे स्थातुं प्रतिज्ञां कारितवान्। वर्षाकालस्य समाप्तौ केसवः प्रस्थातुम् इच्छति स्म। राजा तं अवदत् यत् सः वृद्धः अस्ति, अतः समीपे एव तिष्ठतु, तथा च युवान् तपस्विनः हिमालयं प्रति प्रेषयतु। केसवः सम्मतः अभवत्, अन्यान् ज्येष्ठशिष्येण सह प्रेषितवान्, स्वयं च एकाकी अवशिष्टः।

कप्पः तपस्विभिः सह हिमालयं प्रत्यागतवान्। केसवः कप्पस्य सङ्गात् वञ्चितः दुःखितः अभवत्, तस्य दर्शनाय च उत्कण्ठितः आसीत्। सः निद्रां प्राप्तुं न शक्नोति स्म, निद्रायाः अभावेन तस्य भोजनं जीर्णं न भवति स्म। रक्तातिसारः उद्भूतः, ततः तीव्रा वेदना। राज्ञः पञ्च-कुटुम्बीयाः वैद्याः तस्य परिचर्यां कुर्वन्ति स्म, तथापि रोगः न शमं गच्छति स्म।

केसवः राजानं पृष्टवान् यत् सः तस्य मरणं वा निरामयता वा इच्छति। राजा अवदत् यत् सः निरामयतां इच्छति। तदा केसवः अवदत्—ततः मां हिमालयं प्रेषयतु। राजा सम्मतः अभवत्, अमात्यं नारदं च कतिपयैः वनपालैः सह तं पवित्रपुरुषं वोढुं प्रेषितवान्। केवलं कप्पस्य दर्शनेन केसवस्य मनोव्यथा शान्ता अभवत्। ततः कप्पः तस्मै लवणमसालया विना, जलसिक्तैः पत्रैः सह, प्रियङ्गुकणैः वन्यशालिभिः च निर्मितं यूषं दत्तवान्; तस्मिन् एव क्षणे अतिसारः शमितः।

राजा तपस्विनः अवस्थां ज्ञातुं नारदं पुनः प्रेषितवान्। तं निरामयं दृष्ट्वा नारदः पृष्टवान् यत् कप्पः राजवैद्यानाम् असफलतायां कथं सफलः अभवत्। सः पृष्टवान् यत् कप्पस्य आश्रमे कः मन्त्रः आसीत्। केसवः उत्तरं दत्तवान् यत् तत्र सर्वं मनोहरम् आसीत्, वृक्षाः अपि; कप्पस्य वचनानि च तस्य हृदये कृतज्ञतायाः प्रतिध्वनिं जनयन्ति। नारदः पुनः पृष्टवान्—यः परिशुद्धशालिं मांसं च सेवते, सः प्रियङ्गुं वन्यशालिं च कथं रोचयेत्? केसवः चतुर्थगाथया उत्तरं दत्तवान् यत् अन्नं स्थूलं वा सूक्ष्मं वा, अल्पं वा प्रचुरं वा भवतु; परन्तु स्नेहेन आशीर्वादितं भोजनं स्नेहम् एव सर्वोत्तमं व्यञ्जनं धारयति।

नारदः तेषां वचनानि राज्ञे प्रत्यावर्तितवान्। ततः शास्ता उपदेशं समाप्य जन्म अभिज्ञापितवान्। तस्मिन् काले राजा आनन्दः आसीत्, नारदः सारिपुत्तः आसीत्। केसवः बकब्रह्मा आसीत्, यस्य मोहः बुद्धेन अन्यस्मिन् उपदेशे संशोधितः। कप्पः, यस्य सान्निध्यं रोगं निवारयति स्म, सः स्वयं बुद्धः आसीत्।

कथा राजकीयां समस्यां पोषणकारकस्य दानस्य शिक्षारूपेण परिवर्तयति। राज्ञः शालिः न दूषितः आसीत्, न च भिक्षवः दोषिणः आसन्। यत् न्यूनम् आसीत्, तत् स्नेहपूर्णः व्यक्तिगतः हस्तः आसीत्, यः अन्नं सौहार्दं करोति। परवर्तिनः जनाः अन्तिमां गाथां समग्रस्य कथायाः सङ्क्षेपरूपेण स्मरन्ति स्म। केसवस्य आरोग्यं दर्शयति यत् शरीरं मनः हृदयं च पृथक् नास्ति, तथा च दयालुः सहचरः यत् व्ययसाध्याः औषधाः न कुर्वन्ति, तत् कर्तुं शक्नोति।