खज्जोपनकजातकम्

खज्जोपनकजातकं पालिजातकनिकाये ३६४ सङ्ख्याकं वर्तते; तत् स्वयं पूर्णा कथा नास्ति। प्राचीना सूची केवलं सूचयति यत् खद्योतविषयकोऽयं प्रश्नः महाउम्मग्गजातके (सङ्ख्या ५४६) सम्पूर्णतया निरूपितोऽस्ति, यत् सर्वेषु जन्मकथासु दीर्घतमं प्रसिद्धतमं च अस्ति। खद्योतस्य प्रज्ञया सह किं सम्बन्धः इति ज्ञातुं एषा प्रहेलिका तस्य विस्तृतवृत्तान्तस्य अन्तः पठनीया।

महाउम्मग्गजातकं महौषधनाम्नो बालकस्य कथां कथयति, यो हस्ते औषधीयं तृणं धृत्वैव जातः। तस्य प्रज्ञा एतावत् अद्भुता अभवत् यत् सः अष्टादश कठिनपरीक्षाः प्रहेलिकाश्च अभिनत्, वेदेहराजस्य प्रधानामात्यश्च जातः। भगवता बुद्धेन एतद् विशालं जातकं जेतवने उपदिष्टम्, अनेकजन्मसु सञ्चितायाः ज्ञानपारमितायाः पूर्णतां दर्शयितुम्; तत्र महौषधः स्वयं बोधिसत्त्वः अस्ति।

महौषधस्य उदयात् पूर्वं राजा सेनक-पुक्कुस-कविन्द-देविन्दाख्यान् चतुरः वृद्धामात्यान् आश्रितवान्। ते स्वस्वस्थाने सम्मानिताः आसन्, परन्तु एतस्य बालकस्य भेदिनीं अन्तर्दृष्टिं कोऽपि समतुल्यतां न प्राप्तवान्। स्वबुद्धौ तेषां गर्वः, तां सरलतया अतिक्रम्य गतस्य तरुणप्रतिद्वन्द्विनः प्रति द्वेषश्च आगामिनः कष्टस्य पृष्ठभूमिं सज्जीकृतवान्।

महौषधस्य वर्धमानं प्रभावं दृष्ट्वा चत्वारः अमात्याः तस्य विरुद्धं कुमन्त्रणाम् अकुर्वन्। ते चौर्येण गृहीतं राजधनं तस्य गृहे निक्षिप्य राज्ञः पुरतः तं चौर्यापराधे अभ्यरोपयन्। महौषधः मिथ्याभियोगं बलेन प्रतिरोद्धुं न कृत्वा राजधानीतः निर्गत्य दक्षिणनगरे शान्तः अवसत्। एवं राजसभा तस्य कठिनतमानां समस्यानां विवेचने समर्थस्य एकस्याः प्रज्ञायाः अभावं प्राप्नोत्।

महौषधे गते वेदेहराजः स्वशेषामात्यैः असाध्याः प्रहेलिकाः समस्याश्च सम्मुखीकृतवान्। राजसभायाः दैनन्दिनं कार्यं तस्य विवेकिनः स्वरस्य आश्रितम् आसीत्, यः अधुना नास्ति; तस्य अनुपस्थित्या जातं शून्यम् उपेक्षितुं न शक्यम् आसीत्।

राज्ञः राजच्छत्रे निवसन्ती काचन देवता बोधिसत्त्वस्य उपदेशेन कठिनताः क्रमशः विलीयमानाः शृणोति स्म। तस्मिन् स्वरे निस्तब्धे सति देवता तत्क्षणम् एव तद् अवगत्य राष्ट्रहिताय उद्विग्ना अभवत्, राजानं स्वोत्तमसेवकं पुनराह्वातुं प्रेरयितुं सङ्कल्पितवती।

वेदेहराजं तान् अमात्यान् आश्रयन्तं लज्जयितुं, येषां कार्ये योग्यता स्पष्टं नास्ति, देवता तं प्रहेलिकां पृष्टवती — यया अस्य जातकस्य नाम अभवत्: प्रकाशे निर्वाणे सति अन्धकारे कोऽपि अग्निम् अन्वेषते, तदा ज्वलन्तं खद्योतं दृष्ट्वा कः तं ज्वालां मन्यते? विवेकी जनः तेषु प्राणिषु न तापं न प्रकाशं च अपेक्षते, ये केवलं स्फुरन्ति इति प्रहेलिकाभिप्रायः।

देवता तस्मिन्नेव श्वासे अन्यद्वयं दृष्टान्तं योजयित्वा इमं शिक्षाबोधं तीक्ष्णीकृतवती: यः अग्निम् इच्छति सः खद्योतं प्रज्वलिष्यतीति आशया न फूत्करोति; यः क्षीरम् इच्छति सः शृङ्गात् क्षीरं दोग्धुं न यतते। उभौ दृष्टान्तौ एकमेव सरलं सत्यं सूचयतः — अयुक्ते स्रोते व्ययितः प्रयत्नः, कियान् अपि निष्कपटः, यत् वास्तविकं प्रयोजनम् तत् कदापि न ददाति। देवता वेदेहराजं प्रति अभिप्रैति स्म यत् तस्य चत्वारः अमात्याः, कियान् अपि सद्भावसम्पन्नाः, महौषधस्य यथार्थप्रज्ञायाः पुरतः एतादृशः अयुक्तः स्रोतः एव सन्ति इति सः अवगच्छेत्।

एतेन तुलनेन आहतः वेदेहराजः देवतायाः अभिप्रायम् अवगतवान्। सः महौषधम् आह्वाय्य दक्षिणनगरात् प्रत्यानीय राजसभायां तस्य स्थानं पुनः प्रदत्तवान्; एवं राज्यं तस्मिन् एकस्मिन् अमात्ये पुनः प्राप्तवत्, यस्य विवेके वास्तवं विश्वसितुं शक्यते स्म, तेषां चतुर्णां स्थाने यैः तस्य विरुद्धं षड्यन्त्रं कृतम्।

यतः खज्जोपनकप्रहेलिका महाउम्मग्गजातकस्य अतिविस्तृतवृत्तान्तस्य एकांशरूपेण एव अवशिष्टा, तस्याः स्वतन्त्रम् अभिज्ञानं नास्ति। तस्याः अर्थः तस्य महतः आख्यानस्य समापने निहितः, यत्र भगवान् बुद्धः प्रकटयति यत् सः प्रतिभासम्पन्नः अमात्यः, यः अन्यायेन निष्कासितः, देवतायाः खद्योतप्रहेलिकया च प्रत्यानीतः, पूर्वजन्मनि महौषधरूपेण भगवान् स्वयम् आसीत्।

महाउम्मग्गजातके महौषधस्य प्रज्ञायाः विस्तृतवृत्तान्ते वाहिता खद्योतप्रहेलिका, वेदेहराजस्य सभा पुनः सुव्यवस्थिता जाता अपि बहुकालं यावत् लघुः स्मरणीयः सावधानवाक्यः अवशिष्टा — यत् मन्दप्रभां यथार्थं मन्यमानः, अमात्येषु वा अन्यस्मिन् कस्मिंश्चिद् विषये वा, कियत् प्रयत्नः कृतः इत्यपि समस्यां अनिर्णीतां स्थापयति; सत्या प्रज्ञा च अन्यायेन परित्यक्ता सती पुनराह्वानस्य श्रमार्हा इति।