कुटिदूषकजातकम्

शास्ता जेतवने स्थित्वा इमां कथाम् अकथयत्। यः तरुणः भिक्षुः स्थविरस्य महाकाश्यपस्य पर्णकुटीम् अदहत्, तस्य विषये इयं कथा। जातकाट्ठकथा (पालिपरम्परायाः पारम्परिकी टीका, या जातकानां सम्पूर्णं वृत्तान्तं सुरक्षति) इमां क्रमाङ्कः 321 इति, कुटिदूषकजातकम् इति अभिलिखति। यत् घटनाचक्रं प्रेरयति स्म, तत् राजगृहे आरब्धम्, यत्र स्थविरः वने एकस्मिन् कोष्ठके निवसति स्म, द्वौ तरुणौ श्रामणेरौ च तं सेवेते स्म।

एकः श्रामणेरः कर्तव्यनिष्ठः सहायकश्च आसीत्। अपरः दुराचारी आसीत्, सहचरस्य कर्मणां श्रेयः स्वयं गृहीतवान्। यदा कर्तव्यनिष्ठः बालकः मुखप्रक्षालनार्थं जलं सज्जीकृतवान्, तदा अपरः स्थविरं प्रति गत्वा जलं सिद्धम् इति घोषितवान्। यदा कर्तव्यनिष्ठः प्रभाते उत्थाय कोष्ठकं प्रमार्जितवान्, तदा आलस्यपरः वस्तूनि एवं चालितवान् यत् स्वयं एव प्रमार्जनं कृतम् इव प्रतीयते स्म। कर्तव्यनिष्ठः श्रामणेरः मनसि विचारितवान् यत् सः एतस्य कपटं प्रकाशयिष्यति।

एकस्मिन् दिने भोजनानन्तरं आलस्यपरः शयानः आसीत्, तदा कर्तव्यनिष्ठः स्नानजलं तप्तीकृत्य पृष्ठकक्षे गोपितवान्। कुण्डे अल्पमेव जलम् अवशिष्टवान्, येन वाष्पः अद्यापि उत्थितः स्यात्। आलस्यपरः प्रबुद्धः वाष्पं दृष्ट्वा स्थविरं प्रति स्नानं सिद्धम् इति अवदत्। यदा स्थविरः स्नानगृहं शून्यं दृष्टवान्, तदा बालकः कुण्डं प्रति धावित्वा दर्वीं अवतारितवान्, या रिक्तस्य तलस्य विरुद्धं खटखटायमानं शब्दं कृतवती। तदारभ्य सः 'खटखटदर्वी' इति नाम्ना प्रसिद्धः अभवत्। ततः अपरः श्रामणेरः जलम् आनीतवान्, स्थविरः च स्नानं कृतवान्।

सायङ्काले स्थविरः बालकं अवदत् यत् व्रताधीनः व्यक्तिः यदा सत्यं कृतवान् तदैव कृतम् इति वक्तुं शक्नोति; अन्यथा तत् जानन् कृतं मिथ्यावचनम् एव भवति। खटखटदर्वी रुष्टः अभवत्। परदिने सः स्थविरेण सह नगरे भिक्षाटनाय गन्तुम् अनिच्छत्, तथा च स्वयं एव स्थविरस्य पोषकान् अभिगतवान्। सः अवदत् यत् स्थविरः गृहे रुग्णः अस्ति, तस्य नाम्ना अन्नं याचितवान्, ततः तत् स्वयं एव भुक्तवान्। स्थविरः यदा एतत् अज्ञासीत्, तदा सः बालकेन सह पुनः सम्भाषितवान्, तथा च एतादृशी भिक्षाटना अनुचिता इति उक्तवान्।

बालकः अधुना प्रतिशोधं पोषितवान्। सः विचारितवान् यत् स्थविरः स्वल्पजलस्य विषये, पश्चात् मुष्टिमात्रधान्यस्य विषये च तेन सह कलहितवान्। यदा स्थविरः भिक्षार्थं नगरं गतवान्, तदा सः भोजनपात्राणि भङ्क्त्वा पर्णकुटीं अग्निना दग्धवान्, ततः पलायितवान्। परम्परा अपि योजयति यत् तस्य कर्म सर्वत्र प्रसिद्धम् अभवत्, तथा च सः करुणाहीनं पुनर्जन्म प्राप्तवान्। कतिपये भिक्षवः कालान्तरे श्रावस्तीं गत्वा शास्त्रे यत् घटितं तत् निवेदितवन्तः।

शास्ता अवदत् यत् काश्यपाय — यथा स्थविरः महाकाश्यपः अपि ज्ञायते — एकाकिता एतादृशस्य मूर्खस्य सहवासात् श्रेयसी अस्ति। सः धम्मपदस्य एकं श्लोकम् उद्धृतवान्, यः साधकं सामान्यजनसमूहं परिहृत्य स्वसमानं वा श्रेष्ठं वा सहचरं धारयितुम्, अन्यथा एकाकिना चलितुम् उपदिशति। ततः सः अवदत् यत् यः तरुणः स्वस्य निन्दकम् प्रति विमुखः अभवत्, सः प्रथमवारम् एव न, इति। ततः सः अतीतस्य कथां आरभत।

यदा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति सति बोधिसत्त्वः तरुणः सिङ्गिलपक्षी रूपेण जातः। यदा सः वर्धितः, तदा सः हिमालयप्रदेशे स्थित्वा स्वेच्छानुसारं नीडं निर्मितवान्, यत् वर्षया न भेद्यं आसीत्। वर्षाकाले वृष्टिः अविच्छिन्नं पतति स्म। पक्षिणः समीपे एकः वानरः उपविष्टः आसीत्, यस्य दन्ताः शीतेन कटकटायन्ते स्म।

वानरं एतादृशं दुःखितं दृष्ट्वा बोधिसत्त्वः तेन सह सम्भाषितवान्। सः पृष्टवान् यत् हस्तपादमुखैः मनुष्यसदृशः जीवः झञ्झावातात् रक्षणार्थं आश्रयं किमर्थं न निर्मितवान्। वानरः प्रत्यवदत् यत् यद्यपि सः रूपेण मनुष्यसमीपस्थः अस्ति, तथापि प्रज्ञा — मनुष्यस्य प्रधानं वरदानं — तस्मै न दत्तम्। पक्षी ततः अवदत् यत् चञ्चलस्य अस्थिरस्य च मनसः सुखं न भवति। सः वानरं सद्गुणाय प्रयतितुं, तथा च शीतवायोः प्रतिकाराय पर्णैः कुटीं निर्मातुं प्रेरितवान्।

वानरः मन्यते स्म यत् पक्षी सुखनीडात् तं तुच्छं मन्यते, अतः सः प्रतिज्ञां कृतवान् यत् तं शान्त्या न स्थातव्यम् इति। पक्षिणं ग्रहीतुम् उत्सुकः सः तस्य उपरि कूर्दितवान्। परन्तु बोधिसत्त्वः आकाशम् उड्डीय अन्यत्र गतवान्। वानरः ततः नीडं विदीर्य स्वमार्गम् अगच्छत्। उपदेशः विवेकपूर्णः दयालुः च आसीत्, किन्तु श्रोता तस्य केवलं तीक्ष्णतां गृहीतवान्।

शास्ता पाठं समाप्य जन्म अभिज्ञातवान्। तस्मिन् काले कुटीं दग्धवान् तरुणः वानरः आसीत्, स्वयं च सिङ्गिलपक्षी आसीत्।

कथा पक्षिणं वक्तव्यस्य कृते न दोषयति, न च उपदेशं अविवेकपूर्णम् आह्वयति। सा दर्शयति यत् अनभ्यस्तायै ग्रहीतुं असमर्थाय व्यक्तये दत्तः संशोधनः प्रतिशोधे परिणमति, तथा च प्रज्ञावन्तः स्वयं पार्श्वे स्थित्वा आत्मरक्षां कुर्वन्ति। सा भिक्षवः गृहस्थाश्च समानं स्मारयति यत् अन्यस्य परिश्रमस्य श्रेयः स्वीकरणं मौनमिथ्यात्वम् एव अस्ति, तथा च अशोधितं लघु मिथ्यावचनं बृहत्तरं दोषं वर्धयितुं शक्नोति। धम्मपदस्य श्लोकसमर्थिता कश्यपस्य एकाकिता गौरवपूर्णा प्रदीयते, न तु कटुतायाः रूपेण। श्रोतुः अपेक्षा अस्ति यत् सः मृदु वदेत्, निन्दां क्रोधं विना स्वीकुर्यात्, तथा च मूर्खं एकाकिनं कदा त्यक्तव्यम् इति जानीयात्।