कोमायपुत्तजातकम्

पालिजातकनिकायस्य तिकनिपातस्य २९९ सङ्ख्याकं कोमयपुत्तजातकम् इदं बुद्धेन पुब्बारामे (श्रावस्त्याः समीपस्थे विहारोद्याने) निवसता भाषितम्। बुद्धस्य स्वनिवासस्य अधः कतिपये भिक्षवः परस्परं उच्चैः निन्दात्मकं कलहं कर्तुं प्रवृत्ताः आसन्। तान् तस्मात् आचारात् विरमयितुं बुद्धः स्वशिष्यं महामोग्गल्लानं प्रेषितवान्, यः आकाशे उत्थाय स्वपादाङ्गुष्ठेन आश्रमस्य आधारं स्पृशति स्म, येन कम्पः जातः, यस्य प्रभावः समुद्रतटपर्यन्तं प्रसृतः इति उक्तम्। भीताः भिक्षवः बहिः पलायिताः, तेषां दुराचारः सङ्घे प्रसिद्धः अभवत्; सत्यशालायां (यत्र भिक्षवः दैनन्दिनघटनानां विषये सम्भाषणार्थं समवेताः भवन्ति स्म) ते भिक्षवः कथं जीवनस्य अनित्यतां विस्मृत्य स्वकर्तव्यं उपेक्ष्य एतादृशाः भवितुम् अर्हन्ति इति चर्चां कृतवन्तः। बुद्धः अवदत् यत् एतस्य मूलं अतिपुरातनायां कथायां निहितम् अस्ति।

पुरातनकाले बोधिसत्त्वः हिमालयप्रदेशे कोमयपुत्तः इति नाम्ना वनतपस्वी जातः, यः वास्तविकं ध्यानसाधनायुक्तं जीवनं यापयति स्म। तस्य समीपे अन्यः, सर्वथा भिन्नः तपस्विसमुदायः निवसति स्म—ये बाह्यतः संन्यासिनः इव आचरन्ति स्म, परं साधनाम् अपहाय दिनानि विनोदेन यापयन्ति स्म।

ते चपलाः तपस्विनः एकं पालितं वानरं पोषयन्ति स्म; ध्यानस्य स्थाने ते तस्य मुखभङ्गीभिः क्रीडाभिः च हसन्ति स्म, तस्य अनन्तरविनोदेन आनन्दं प्राप्नुवन्ति स्म। तेषाम् आश्रमः अनुशासनस्य स्थाने मनोरञ्जनेन चलति स्म, वानरश्च तान् प्रसादयितुं सम्यक् शिक्षितवान्।

एकदा चपलाः तपस्विनः भोजनसङ्ग्रहार्थं गताः, वानरं स्वनिवासे एव त्यक्त्वा। कोमयपुत्रः तत्र गच्छन् वानरम् एकाकिनं दृष्टवान्, तथा तस्मै एतादृशम् अवसरं दृष्टवान् यं तस्य सामान्यसहचराः कदापि न प्रदत्तवन्तः।

कोमयपुत्रः वानरं स्पष्टं सम्बोधितवान्—सुप्रशिक्षितैः तपस्विभिः सह निवसन् जनः समुचितम् आचरेत्, कर्मसु विचारवान् भवेत्, तथा प्रदर्शनार्थं क्रीडायाः स्थाने ध्याने समर्पितः स्यात्। सः विषयम् अधिकं न विस्तारितवान्; उपदेशः सङ्क्षिप्तः आसीत्, परन्तु वानरः तं हृदि अधारयत्, ततः प्रभृति सः शान्तः उपविश्य स्वाचारं निरीक्षमाणः पूर्वकृतानां प्रदर्शनानां स्थाने स्थिरतायां प्रवृत्तः।

यदा चपलाः तपस्विनः प्रत्यागत्य स्वाभ्यस्तं मनोरञ्जनम् आह्वयन्ति स्म, तदा वानरः तेषाम् इच्छां न पूरयति स्म। कोमयपुत्रेण यथा शिक्षितः, तथैव सः संयतः विरक्तश्च उपविष्टः। विस्मिताः किञ्चित् असन्तुष्टाश्च तपस्विनः कलहभावेन गाथां प्रोच्चारितवन्तः, यत् वानरः पूर्वं कुटीरे क्रीडन् तान् प्रसादितवान्, परन्तु सम्प्रति सुशीलः जातः इति ते तस्य हास्यकारणात् न प्रीयन्ते।

वानरः स्वगाथया उत्तरं दत्तवान्, यत् सः कोमयपुत्रात् प्रज्ञां श्रुतवान्, अतः स्वपूर्वस्थित्या न विचार्यः। सः घोषितवान् यत् अधुना ध्यानं, न प्रदर्शनं, तस्य यथार्थः भक्तिभावः अस्ति, तथा च तेषाम् अनुपस्थितौ यत् उपदेशं प्राप्तं तेन सः परिवर्तितः अस्ति।

तत् सरलतया अङ्गीकृत्य न, तपस्विनः स्वसंशयस्य गाथया उत्तरं दत्तवन्तः। ते वानरस्य नवीनं संयमं शुष्कशिलायां प्रक्षिप्तबीजेन तुल्यं कथयन्तः अवदन् यत् तस्य कियत् प्रज्ञा श्रूयते, कियत् सद्धर्मवर्षा तस्मिन् पतति, तथापि ते मन्यन्ते यत् तादृशी भूमिः स्थिरं ध्यानं कदापि उत्पादयितुं न शक्नोति। जातकम् एतं संशयं प्रत्यक्षेण न निराकरोति, अपि तु उभयोः तपस्विनां वैपरीत्यं स्वयं वदति।

पुब्बारामे कथां समाप्य बुद्धः तेषां भिक्षूणां कृते पात्राणां परिचयं दत्तवान्, ये तस्य निवासस्य अधः कलहं कुर्वन्ति स्म। ये चपलाः तपस्विनः वानरस्य क्रीडायां अधिकं रुचिमन्तः आसन् ध्यानापेक्षया, ते एव भिक्षवः पूर्वजन्मनि आसन्, यत्र ते विक्षेपे विषयासक्ताः आसन्, न तु अनुशासने। कोमयपुत्रः, यस्य संक्षिप्तः निष्कपटः उपदेशः वानरस्य आचारं परिवर्तितवान्, सः पूर्वजन्मनि स्वयं बुद्धः आसीत्।

वर्तमानकलहस्य मूलं तेषु चपलेषु तपस्विषु अनुसृत्य, ये अनुशासनं दृष्ट्वा अपि तस्य उपहासं कुर्वन्ति स्म, बुद्धः दर्शितवान् यत् साधनां मनोरञ्जनरूपेण व्यवहरणस्य अभ्यासः जन्मान्तरेषु अपि समुदायम् अनुसरति, यावत् सः अन्ततः त्यज्यते। कोमयपुत्तजातकम् अन्त्यं सत्यनिष्ठया रक्षति, विजयपूर्णतया न—न तु प्रतिज्ञा करोति यत् प्रत्येकः सन्दिग्धः प्रत्याययिष्यते, परन्तु आग्रहं करोति यत् सत्यः उपदेशः, सङ्क्षिप्तः निष्कपटश्च, तत्रापि मूलं धारयितुं शक्नोति यत्र कोऽपि तस्य सम्भावनां न कल्पयति।