कोसियजातकम्

पालि-जातकनिकायस्य (पालिपिटके पूर्वजन्मकथानां सङ्ग्रहस्य) क्रमाङ्कः 470 इत्यस्य कोसियजातकं स्वतन्त्रतया सम्पूर्णा कथा नास्ति। प्राचीना सूची केवलम् उक्तवती यत् कोसियस्य जन्मकथा सुधाभोजनजातके (क्रमाङ्कः 535) सम्पूर्णतया प्रदत्ता अस्ति। कोसियस्य वृत्तान्तं ज्ञातुं तस्य कथा तद् विस्तृतवृत्तान्तस्य आदिप्रसङ्गरूपेण पठनीया।

जेतवने स्थितः बुद्धः उदारदानाय प्रसिद्धस्य भिक्षोः निमित्तेन सुधाभोजनजातकम् अकथयत्। यदा भ्रातरः तस्य मुक्तहस्तदानस्य प्रशंसाम् अकुर्वन्, तदा बुद्धः अवदत् यत् एतत् तस्य कृते नवीनं न; पुरा कस्मिंश्चिज्जन्मनि एष एव भिक्षुः प्रथमं दानं सर्वथा त्यक्तवान्, पश्चात् च पुनः तस्मिन् प्रवर्तितोऽभवत्।

तस्मिन् पूर्वजन्मनि वाराणस्यां कोसियनामा धनिकः कोषाध्यक्षः अशीतिकोटिधनं प्राप्तवान्, यत् तस्य पूर्वजेभ्यः दानार्थं वाराणस्यां सर्वत्र प्रसिद्धेभ्यः प्राप्तम् आसीत्। कुलपरम्परां निर्वोढुम् अनिच्छन् सः तां पूर्णतया परित्यज्य पूर्वजैः निर्मिताः दानशालाः भग्नवान्, किमपि दानं दातुं च विरतोऽभवत्।

कोसियस्य कृपणता केवलं दानस्य अनिष्पादनेन सीमिता नासीत्। एकदा भृत्यस्य शालिपायसं दृष्ट्वा सः तीव्रां लालसाम् अनुभूतवान्, परन्तु कस्मिंश्चित् अन्येन सह एकस्मिन् पात्रे भोक्तुं तस्य मनः नाङ्गीकृतवत्। किमपि न दातव्यम् इति भोक्तुं सः गुप्तरूपेण अरण्यं गत्वा स्वपायसं पक्त्वा भक्षितवान्, स्वगृहजनेभ्योऽपि निलीनः अभवत्।

देवराजः शक्रः पुण्यकुलानां कर्माणि अवलोकयन्नासीत्, तेन दृष्टं यत् कोसियः स्वपूर्वजानां दानमयं दायं विनाशितवान्। दूरस्थः सन् केवलं विचारयितुं न इच्छन् शक्रः अधः अवतीर्य समस्यां साक्षाद् निवारयितुम् अकरोत्, कतिपयैः दिव्यसहचरैः सह सामान्यब्राह्मणवेषेण।

शक्रः तस्य सहचराश्च यत्र कोसियः निलीनः आसीत्, तत्रैव लघ्वग्निना पायसं पचन्तं प्राप्तवन्तः। भिक्षाटनशीला ब्राह्मणा इव ते तस्मै अन्नं याचितवन्तः। दानस्य फलानि प्रशंसन्तः, कृपणतायाः दुःखं च स्वार्थाय सञ्चीयमानं वदन्तः, श्लोकैः मृदुना मार्गेण तं प्रेरितवन्तः यत् स्वधनं ईर्ष्यया गोपयितुं न, अपि तु वितरितुम्।

यदा कोसियः अद्यापि संशयितवान्, तदा शक्रः स्वस्य सहचराणां च यथार्थं रूपं प्रकाशितवान्। अधुना स्पष्टं देवराजरूपेण वदन् सः एतादृशानां निर्णयानां परिणामान् व्याख्यातवान्: परेषाम् आवश्यकतानां विरुद्धं धनं सञ्चिन्वन्तः कृपणाः परजन्मसु स्वार्थाय दुःखं सञ्चिन्वन्ति, यदा तु स्वतन्त्रतया ददतः सुखाभिमुखं गच्छन्ति। सामान्यभिक्षुकात् न, अपि तु देवात् एतम् उपदेशं श्रुत्वा कोसियः स्वोपदिष्टं सत्यं तिरस्कर्तुं न शक्तवान्।

शक्रस्य वचनैः प्रेरितः कोसियः कृपणतां सर्वथा परित्यक्तवान्। सः यत् विपुलं धनं सञ्चितवान् आसीत्, तत् वितरितवान्; पूर्वजैः यत् सुखेन दत्तम्, तत् पुनः स्थापितवान्। कालान्तरे च स्वगृहं सर्वथा त्यक्त्वा हिमालये तपस्विनः इव जीवनं यापितवान्। स्वकुलस्य दृष्टान्तेन यत् न शिक्षितम्, तत् देवस्य प्रत्यक्षेण हस्तक्षेपेण सः प्राप्तवान्।

सुधाभोजनजातकं कथयित्वा समाप्ते बुद्धः जेतवने भिक्षूणां समक्षं तस्य पात्राणाम् अभिज्ञानम् अकरोत्। दानं परित्यज्य पश्चात् तस्मिन् प्रवर्तितः कोषाध्यक्षः कोसियः एव स भिक्षुः यः अधुना स्वोदारदानाय प्रशस्यते। कोसियस्य कृपणतां निरोद्धुं तं च तस्य मूल्यं शिक्षयितुं वेषं धृत्वा अवतीर्णः शक्रस्तु पूर्वजन्मनि स्वयं बुद्धः आसीत्, शक्रस्य दिव्यसहचररूपेण दृष्टाः अन्ये शिष्या अपि।

यद्यपि कोसियेन भग्नाः दानशालाः शक्रस्य दर्शनेन तस्य हृदयपरिवर्तनपर्यन्तं स्वहस्तेन पुनः न निर्मिताः, तथापि तस्य कृपणतायाः परिणामरूपेण उद्भूतः उपदेशः तासां भवनानाम् अपेक्षया अधिककालं स्थितवान्। विस्तृततरे सुधाभोजनवृत्तान्ते पठितं कोसियजातकं सरलं सत्यं संरक्षति: कुलस्य दानपरम्परा एकपीढीतः अन्यपीढीं प्रति स्वयमेव न सङ्क्रामति, तथा यः तां सर्वथा परित्यक्तवान्, सोऽपि कदाचित् मुखामुखं कथितेन कठोरेणापि सत्येन पुनः आह्वातुं शक्यते।