सुधाभोजनजातकम्

बुद्धः जेतवने इमं जातकम् अकथयत्, यत् पालिजातकनिकायस्य ५३५ क्रमाङ्कयुक्तं जातकम् अस्ति। तस्य हेतुः श्रावस्त्याः कुलीनः कश्चित् भ्राता आसीत्, यः प्रव्रज्यां गृहीत्वा स्वहस्तगतम् उदकम् अपि यावत् सर्वं दत्तवान्, सहभिक्षुभिः सह विभज्य आत्मनः किमपि अनवशिष्टं कृतवान्। यदा भिक्षवः विस्मिताः अभवन् यत् तस्य उदारः सङ्कल्पः बोधिसत्त्वस्य इव प्रतीयते, तदा बुद्धः अवदत् यत् स्वयमेव पूर्वं तम् अतिमत्सरात् जीवनात् परावर्तितवान्, तस्य परावर्तनस्य विस्तारं दर्शयितुं च कोसियस्य पुराकथां कथितवान्।

वाराणस्यां कोसियः नाम भाण्डागारिकः आसीत्। सः दानप्रसिद्धेभ्यः पूर्वजेभ्यः अशीतिकोटिधनं पदं च दायरूपेण प्राप्नोत्। सः तं दायं प्रत्याख्याय पूर्वजान् मूर्खान् घोषयित्वा तैः निर्मितानि दानशालानि एव भिनत्ति स्म। ततः प्रभृति धनवानपि सः दरिद्र इव जीवति स्म। भग्नतण्डुलम् अम्लयवागूं च भुङ्क्ते स्म, मूलतन्तुजे जीर्णे वस्त्रे धारयति स्म, श्रान्तैः वृषभैः वाह्यमानेन जीर्णेन रथेन गच्छति स्म, भार्यायै पुत्रेभ्यः दासेभ्यः वा किमपि न विभजति स्म।

एकदा कोसियः राजकीयम् उपभाण्डागारिकं शर्करा-चूर्णमधुरां नवघृतपक्वां तण्डुलयवागूं भुञ्जानं दृष्टवान्। तस्य मुखे अभिलाषः उदपद्यत, किन्तु तादृशम् उपहारं स्वीकृत्य भविष्ये प्रत्युपकारस्य ऋणं स्यात् इति भयात् सः एकमपि कवलम् आस्वादयितुं न इच्छति स्म। सः तृष्णया दह्यमानः गृहम् आगतः, परं कस्मैचिदपि न अकथयत्; यतः भार्या गृहजनाश्च ज्ञास्यन्ति चेत् सर्वे अंशं याचिष्यन्ते इति भीतः आसीत्।

यदा भार्या तस्य गुप्ताम् अभिलाषं ज्ञातवती, तदा सा यवागूं पक्तुं प्रस्तावयामास। परं कोसियस्य व्ययभयं प्रत्येकस्मिन् प्रस्तावे अधिकं वर्धते स्म। प्रथमं सः समग्रनगरं भोजयितुं न इच्छति स्म, ततः एकां वीथीं, ततः सप्त गृहाणि, ततः स्वदासान्, अन्ते स्वजनानपि। अन्ते सः केवलं निस्तुषतण्डुलस्य एकं प्रस्थं, किञ्चित् क्षीरम्, एकां शर्करां, मधुपात्रं च अनुमन्यते स्म, यत् वनं नीत्वा गुप्तं पक्त्वा भोक्तुं शक्येत। सः अवगुण्ठनेन मुखम् आच्छाद्य निर्जनं नदीतीरं गतवान्, दासं च मार्गनिरीक्षणाय स्थापितवान्।

देवराजः शक्रः स्वकीयात् दिव्यासनात् अवलोकयत् यत् कोसियस्य वंशे दानपरम्परा तस्मिन् कियत् क्षीणा अभवत्। तादृशं मात्सर्यं तं दुर्गत्यां नयेत् इति ज्ञात्वा सः एकाकी न, किन्तु स्वकीयैः वंशजैः सह कर्म कर्तुं निश्चयम् अकरोत्। सः स्वपुत्रं चन्द्रम्, पौत्रं सूर्यम्, प्रपौत्रं मातलिम्, प्रप्रपौत्रं पञ्चशिखं च आह्वयत्। सः अवदत् यत् यदि पञ्चापि युगपत् कोसियं भिक्षार्थं गच्छेयुः, तर्हि आघातेन सः मृत्युं प्राप्नुयात्। अतः सः स्वयं प्रथमं ब्राह्मणवेषेण गमिष्यति, इतरे क्रमशः अनुसरेयुः।

प्रथमं शक्रः मार्गभ्रष्टः वृद्धः ब्राह्मणः इव प्रत्यक्षीभूतः। पच्यमानायाः यवागोः गन्धम् आघ्राय सः ब्राह्मणातिथेः इव यथोचितं भागं याचितवान्। कोसियः प्रथमं कठोरं प्रत्याख्यानं कृतवान्, आत्मनेऽपि अपर्याप्तम् इति भणन्, तत् च भिक्षया लब्धम् इति। शक्रस्य मितत्वविषयकैः सौम्यैः श्लोकैः आतिथ्यविषयैः च क्रमशः प्रसादितः सः अनिच्छया स्वीकृतवान् यत् यवागूः सिद्धा भविष्यति तदा किञ्चित् स्थापयिष्यति। ततः चन्द्रः तथैव वेषेण आगतः, तस्य पश्चात् सूर्यः, ततः मातलिः। प्रत्येकः दानगुणविषये अधिकान् श्लोकान् अपठत्। पर्वतभारेण इव अभिभूतः कोसियः तेषां सर्वेषाम् एकैकं भागं दास्यामीति प्रतिज्ञां कुर्वन् आत्मानम् अपश्यत्।

यवागूः अन्ततः सिद्धा विस्तृतेषु वनपत्रेषु परिवेषिता। छद्मवेषिणां देवानाम् अन्तिमः पञ्चशिखः श्वारूपं धृत्वा कोसियस्य हस्तं पात्रं च अशुचीकृतवान्। ब्राह्मणाः स्वभागान् पत्रैः आच्छाद्य केवलं भोजनं नटयन्ति स्म, जलेन च तान् तनूकुर्वन्ति स्म; कोसियः हस्तप्रक्षालनाय जलं याचितवान्, किन्तु ते दानविनिमयस्य व्यापारं न कुर्म इति वदन्तः तं निवारयामासुः। ततः श्वा पुनः परिवर्त्य वन्यः उद्धतः अश्वः जातः; तस्य वर्णः कृष्णात् श्वेतं, सुवर्णं, चित्रितं धूसरं च परिवर्तते स्म। सः भीतं कोसियम् अनुधावन् यावत् तस्य पलायनस्थानं न अवशिष्यते तावत् अनुसृतवान्।

कोसियस्य भयस्य पराकाष्ठायां चत्वारः ब्राह्मणाः आकाशम् उत्पत्य स्वरूपं प्रकटयामासुः। त्रयस्त्रिंशद्देवानां राजा शक्रः, सह चन्द्रेण, सूर्येण, मातलिना, पञ्चशिखेन च। शक्रः तम् स्पष्टम् अवदत् यत् ते तस्य यवागूकारणात् नागताः। ते करुणया दयया च आगताः, गुणवतां निन्दकं तथा अतिधनवन्तम् अपि न विभजन्तं मत्सरिणं यः नरकः प्रतीक्षते, तस्मात् तं मोचयितुम्। शक्रः उपदिष्टवान् यत् दानशीलाः सज्जनाः, यद्यपि अल्पधनाः, तदा देवसहवासं प्राप्नुवन्ति।

गभीरं प्रचलितः कोसियः तत्क्षणम् एव स्वमात्सर्यं त्यक्तवान्, ततः प्रभृति सर्वेभ्यः दानं दास्यामि, विभज्य विना एकमपि जलबिन्दुं न पिबेयम् इति प्रतिज्ञां कृतवान्। सः वाराणसीं प्रत्यागत्य राज्ञः अनुज्ञां लब्ध्वा नगरस्य सर्वाणि पात्राणि पूरयामास, स्वकीयेभ्यः अशीतिकोटिभ्यः भिक्षुकेभ्यः वितरितवान्। धनं व्यये गते सः हिमालयं प्रति निर्गत्य तापसकुटीरं निर्माय मूलैः वन्यफलैः च वनतापसरूपेण स्वशेषं जीवनं यापितवान्।

कालान्तरे नारदः ऋषिः एकं प्रवालपुष्पं धृत्वा गन्धमादनं पर्वतम् आगतवान्। शक्रस्य चतस्रः दुहितरः — आशा, श्रद्धा, यशः, ह्रीः — तत् पुष्पं दृष्ट्वा सर्वाः तद् इच्छन्ति स्म। नारदः स्वयं विवादं न निर्णीय, कुशलतया तासां विवादं शक्रं प्रति नेतुं प्रेरितवान्, यथा तासु यः योग्यतमः सिद्धः, सा राज्ञी इति स्वीक्रियेत। शक्रः स्वदुहितॄः विचारयितुं न इच्छन्, अवदत् यत् यः तापसस्य कोसियस्य हस्तात् भोजनं प्राप्नोति, सा सर्वोत्तमा प्रदर्शिता भविष्यति। सः स्वसारथिं मातलिं दिव्यसुधापात्रम् आदाय कोसियस्य आश्रमं प्रेषितवान्।

दिशाभ्यः एकैकशः चतस्रः दुहितरः कोसियस्य समक्षम् आगत्य स्वं दावं उपस्थापितवत्यः। यशः स्वकृतां सफलतां श्लाघितवती, किन्तु कोसियः तां मिथ्या अमन्यत, यतः सा बुद्धिमतः अपेक्षया मूर्खान् पक्षपात्य। आशा सिद्धिं प्रत्यज्ञापयत्, किन्तु सः अवदत् यत् सा विफलैः उद्यमैः मिथ्यायज्ञैः च जनान् विनाशं नयति। श्रद्धा भक्तिम् अर्पितवती, किन्तु सः अवलोकयत् यत् विपथिता श्रद्धा बहून् स्तेये, निन्दायां, ततः अधमेषु कर्मसु प्रेरितवती। केवलं ह्रीः विनम्रतया आगता, स्वदावं वक्तुम् अपि शक्तिहीना इति अङ्गीकृत्य, तस्याः एव तस्य निर्णयः लब्धः। सा एव दुष्टान् निगृह्णाति, युद्धे भीतानां स्थैर्यं ददाति, समुद्रं तटः इव पापस्य प्रवाहं निरुणद्धि इति सः अवदत्। कोसियः दिव्यसुधापात्रं केवलं ह्रिये अददात्, सा च हर्षेण स्वपितुः स्वर्गं प्रत्यागता।

यदा मातलिः प्रत्यागत्य केवलं ह्रीः किमर्थं वृता इति पृष्टवान्, तदा कोसियः पुनः तस्याः गुणं व्याख्यातवान् — तस्मिन् वदति एव तस्य मर्त्यतापसजीवितं समाप्तिं प्राप्तम्। मातलिः तं स्वर्गलोकं प्रत्यारोढुं निमन्त्रितवान्, कोसियः मानवलोकात् अपसृत्य मातृगर्भात् विना तत्क्षणं देवेषु जातः। दिव्यरथेन शक्रस्य सन्निधिं प्रति उत्थाय सः ह्रियम् एव प्रधानपत्नीरूपेण प्राप्तवान्, अपरिमितं प्रभुत्वं च लब्धवान्।

कथां समापयन् बुद्धः प्रत्येकस्य पात्रस्य पूर्वजन्म प्रकटितवान्। अप्सरसः ह्रियः उत्पलवर्णा आसीत्; यः पूर्वं मत्सरी कोसियः आसीत्, सः श्रावस्त्याः दानशीलः सः एव भ्राता आसीत्। पञ्चशिखः अनुरुद्धः आसीत्, मातलिः आनन्दः आसीत्, सूर्यः कश्यपः आसीत्, चन्द्रः मौद्गल्यायनः आसीत्। नारदः शारिपुत्रः आसीत्, शक्रः स्वयं बुद्धः आसीत्।

सुधाभोजनजातकं कोसियस्य मात्सर्यं लघुं वा केवलं वैयक्तिकं दोषं वा इति न दर्शयति। तत् तं पुरुषं दर्शयति यः हानिभयेन एतावत् प्रग्रस्तः आसीत् यत् सः दानशालाः भग्नवान्, एकाकी भोक्तुं वने निगूढः। तथापि सः चतुर्णां देवपीढीनां क्रमिकागमनात् पलायितुं न शक्तः, यावत् लज्जा एव तं उद्घाटयति स्म। कथायाः संरक्षणं तस्य मोचनादपि परं यत् तत् तस्य तापसरूपेण पश्चात् दत्तः अतिशान्तः निर्णयः। मानवहृदयं चालयन्तीषु सर्वासु शक्तिषु सः अवदत् यत् न यशः, न आशा, न विपथिता श्रद्धा अपि, किन्तु ह्रीः एव मनुष्यम् अपराधात् अधिकतया विश्वसनीयतया निवारयति। अतः दिव्यसुधापात्रं केवलं ह्रिये लब्धम्, अन्ते च शक्रः स्वयम् अपि ह्रिया सह विवाहं वरितवान्।