महामोरजातकम्

बुद्धः इदं जातकम् (पालिजातकनिकायस्य क्रमाङ्कः 491, पकिण्णकनिपातः) जेतवने कथितवान्, एकस्य भिक्षोः विषये यः कामासक्तः सन् व्रतानि परित्यज्य गृहस्थजीवनं प्रत्यागतः। यदा भिक्षवः तं पतितं भिक्षुं तस्य समक्षम् आनयन्, तदा बुद्धः अवदत् यत् कामः ते पवित्रजनान् अपि मोहितवान्, ये सप्तसहस्रवर्षाणि हृदये उत्पद्यमानात् प्रत्येकस्मात् तृष्णातः दूरस्थाः आसन्; तथा च तादृशः रागः अतिनियन्त्रितमपि मनः झञ्झावातः शुष्कपर्णमिव प्रहरति। एतस्य सत्यतां दर्शयितुं सः सुवर्णमयस्य मयूरस्य प्राचीनां कथां कथितवान्।

वाराणस्यां ब्रह्मदत्ते राज्यं कुर्वति सति बोधिसत्त्वः सीमाप्रदेशे मयूर्याः गर्भे धृतः, सुवर्णपिटितकान्तिः मयूरः च अभवत्। एतादृशं सौन्दर्यं व्याधानां दृष्टिम् आकर्षेत्, मनुष्येषु च केवलं भयम् आनयेत् इति ज्ञात्वा सः युवा एव निम्नभूमिं त्यक्त्वा एकाकी हिमालयं प्रति उड्डीनवान्। तत्र सः पर्वतस्य चतुर्थे शृङ्खले, विशालेन पद्मबहुलेन सरसा सह वने, वटवृक्षस्य समीपे, एकया गुहया सहितः निवसति स्म; तां गुहां न उपरितः न अधस्तात् कुतश्चित् प्राप्तुं शक्यते स्म — पशुभ्यः मनुष्येभ्यः च सुरक्षितम् आश्रयम्।

प्रतिदिनं प्रभाते सूर्ये पूर्वशिखरोपरि उदिते सुवर्णमयूरः पूर्वाभिमुखः भूत्वा सूर्यं तथा पूर्वं गतान् बुद्धान् अर्हतश्च प्रति प्रणामस्तोत्रं पठति स्म, दिवसाय रक्षां याचमानः। प्रत्येकं सायं, सूर्यास्ते पश्चिमाभिमुखः भूत्वा, रात्रिसुरक्षार्थं द्वितीयं स्तोत्रं पठति स्म। एषा साधना एव, न तु तस्य पक्षेषु कश्चित् मन्त्रप्रभावः, यया सः सप्तसहस्रवर्षाणि अक्षतः स्थितवान्।

वाराणस्यां प्रधानराज्ञी खेमा नाम्नी एकस्यां रात्रौ स्वप्ने अपश्यत् यत् सुवर्णमयूरः मानुषवाण्या धर्मम् उपदिशति। जागृता सा राज्ञे अवदत् यत् तादृशस्य मयूरस्य वाणीं श्रोतुं तस्याः तीव्रा अभिलाषा अस्ति, गर्भिण्याः लालसा इव; सा याचितवती यत् स पक्षी अन्विष्यताम् आनीयताञ्च। राजा व्याधं प्रेषितवान्, अपि च प्रतिज्ञां कृतवान् यत् मयूरमांसम् आस्वादयितुः यः कोऽपि अक्षयं यौवनं प्राप्नुयात्। प्रथमः व्याधः मयूरस्य स्पर्शात् पूर्वमेव वने विनष्टः, राज्ञी स्वयं च अपूर्णाभिलाषा एव मृता। क्रोधशोकाभ्यां राजा मयूरस्य निवासस्थानं तथा अमरत्वस्य प्रतिज्ञां च सुवर्णपट्टे लिखितवान्, यत् कोषागारे संरक्षितं स्यात्, येन मृगयायाः स्मरणं न लुप्येत।

उत्तरोत्तरेषु षट् राज्येषु षट् राजानः क्रमशः तं सुवर्णपट्टं पठित्वा हिमालयं प्रति षट् व्याधान् प्रेषितवन्तः, येन मयूरः गृह्येत, इति मूलकथायाः क्रमाङ्कः 491 सूचयति। ते सर्वे व्याधाः विफलाः सन्तः तस्मिन् प्रयासे नष्टाः। मयूरस्य स्वकीयः संयमः तेषां प्रत्येकं पाशं विनाशितवान्: यावत् सः प्रभातसायं-स्तोत्रं अखण्डं पठति स्म, तावत् कोऽपि पाशः तस्य कृते कदापि सम्पूर्णतया न बद्धः स्यात्।

सप्तमः व्याधः मृगयां स्वीकृत्य वने सप्तवर्षाणि मयूरं निरीक्षमाणः स्थितवान्, पूर्वं किमपि अवगन्तुं असमर्थः। सः अवलोकितवान् यत् मयूरः प्रातःस्तोत्रं समाप्य यावत् स्वस्थानात् न चलति; इयं अखण्डा साधना, न तु आकस्मिकता, येन पूर्वे सर्वे पाशाः विफलीकृताः आसन्। बलप्रयोगः साधारणा कुटिलता च तादृशं संयमं स्प्रष्टुं न शक्नुतः इति विचार्य सः सीमाग्रामं गत्वा वन्यां मयूरीं गृहीतवान्, तां च कालान्तरेण हस्तध्वनिना नर्तितुम् अङ्गुलिस्फोटेन च आक्रन्दितुं शिक्षितवान्।

व्याधः प्रशिक्षितां मयूरीं पर्वतं प्रति पुनः आनयत्, अन्धकारे पाशं स्थापितवान्, यावत् सुवर्णमयूरः स्वरक्षास्तोत्रं पठितुं न उदतिष्ठत्। उचितसमये अङ्गुलिस्फोटं कृत्वा मयूर्याः आह्वानं शैलमालायां प्रतिध्वनितम्। तत् श्रुत्वा सुवर्णमयूरः सहसा अपरिचितां कामस्य कम्पनाम् अनुभवत्; सप्तसहस्रवर्षेषु प्रथमवारं सः स्वस्थानात् उत्थितवान्, प्रभातमन्त्रस्य एकमपि पदम् उच्चार्य विना। तस्य पादः प्रतीक्षमाणे पाशे प्रत्यक्षं प्रविष्टः।

धनुषम् उन्नम्य समीपम् आगच्छन्तं व्याधं दृष्ट्वा मयूरः भीतः अभवत् यत् सः तत्रैव हन्यते; अतः सः श्लोकरूपेण याचितवान् यत् सः जीवितः रक्ष्येत, राज्ञः समक्षं च नीयेत, न तु यत्र स्थितः तत्रैव वध्येत। यदि रक्षितः स्यात्, इति सः अवदत्, व्याधाय राजकोषात् सम्पन्नं पारितोषिकं अवश्यं प्राप्स्यति, यत् तस्य मरणेनापि न लभ्येत। सः केवलम् अयाचत यत् सः क्षतः न भवेत्, अपि तु जीवितः एव नीयेत।

व्याधः अवदत् यत् तस्य हननस्य इच्छा नास्ति; सः केवलं रज्जुं छित्वा तं मोचयितुम् इच्छति। आश्चर्यचकितः मयूरः पृष्टवान् यत् यः मनुष्यः सप्तवर्षाणि एतादृशेन धैर्येण अनुसृतवान्, सः सफलतायाः एव क्षणे लाभात् कृपां कथं चिनोति। विस्मयेन सः व्याधं तेन कर्मणा लब्धफलानां विषये प्रश्नान् आरब्धवान् — बद्धस्य जीवितस्य रक्षणेन परलोके कश्चित् पुण्यलाभः भवति वा, तथा च एतादृशः धर्मः एकजन्मात् परम् अपि महत्त्वपूर्णः अस्ति वा इति।

व्याधः स्वपक्षे मयूरं पृष्टवान् यत् लाभात् कृपां चिनोतः कोऽपि पुरस्कारः यदि अस्ति, तर्हि स्पष्टम् उपदिशतु। मयूरः प्रत्युत्तररूपेण अपरं गभीरं प्रश्नम् अपृच्छत् — व्याधः विचारयतु यत् किं देवाः तथा नेत्रगोचरात् परं जगत् अस्ति वा, कर्माणि एकस्मिन् एव जन्मनि फलन्ति अथवा अग्रेऽपि परिपच्यन्ते वा। एतैः प्रश्नैः विचलितः व्याधः पृष्टवान् यत् नीचेषु दुःखमयेषु लोकेषु पुनर्जन्मतः मुक्तिः मनुष्येण कथं प्राप्येत।

उत्तरं ददता मयूरेण पीतवस्त्रधारिणः पवित्राः तपस्विनः वर्णिताः, ये इह लोकस्य परलोकस्य च ज्ञानं धारयन्ति; तथा च सर्वस्य संस्कृतस्य अस्तित्वस्य त्रिलक्षणानि — अनित्यता, दुःखात्मकता, अनात्मता च — उपदिष्टानि। व्याधः श्रुत्वा एतान् सत्यान् मनसि परिवर्त्य विचारयति स्म, तदा तस्मिन् सहसा सर्वा बोधिः परिपक्वा अभवत्। तस्मिन्नेव क्षणे व्याधः प्रत्येकबुद्धस्य ज्ञानम् अवगाहितवान् (यः एकाकी जागरणं प्राप्नोति, शिक्षणस्य स्थापनां न करोति), तथा मयूरः पाशात् मुक्तः अभवत्; उभे अपि घटने एकत्र एकरूपेण सम्पन्ने।

रूपान्तरितः नवबुद्धः व्याधः मौनेन गृहं न प्रत्यागतवान्। सः गम्भीरतया सत्यक्रियां कृतवान्, घोषयन् यत् स्वगृहे वर्षाणि यावत् यान् सर्वान् पक्षिणः बद्ध्वा पिञ्जरेषु स्थापितवान् — शतशः सहस्रशः च — ते तस्मिन् दिने स्वजीवनं स्वमुक्तिं च प्रत्यर्पिताः, गृहं प्रति उड्डेयुः इति। एतस्य वचनस्य बलेन, यावन्तः पक्षिणः बद्धाः आसन् ते सर्वे एकदा एव मुक्ताः अभवन्; तथा च एषः सत्यबलः विस्तृतः अभवत् यावत् सम्पूर्णे भारते यः कोऽपि कारावशेषितः जीवः, केनापि हस्तेन बद्धः, मुक्तः अभवत्।

कथां समापयन् बुद्धः सभायां चत्वारि आर्यसत्यानि उपदिष्टवान्, येन कथायाः प्रेरकः पतितः भिक्षुः अर्हत्-पदं (पूर्णबोधिं प्राप्तः) अभवत्। ततः बुद्धः अवदत् यत् सः स्वयं पूर्वे हिमालयस्य तस्मिन् प्राचीने वने सुवर्णमयूरराजः आसीत्; जातके अन्यः कोऽपि पात्रः — न व्याधः, न राजा, न राज्ञी खेमा — कस्यापि जीवितस्य पूर्वजन्मरूपेण निर्दिष्टः अस्ति। व्याधस्य स्वकीया बोधिः एव स्वतः पूर्णं चमत्कारं तिष्ठति।

महामयूरजातकं न प्रतिपादयति यत् सप्तसहस्रवर्षाणां अखण्डसाधनया कोऽपि प्राणी कामात् सदा मुक्तः भवति; एकः अरक्षितः उषःकालः पर्याप्तः आसीत् यत् युगानां साधना यत् सुरक्षितवती तदपि विनाशयितुम्। तथापि एषा कथा समाप्यते एतत् दर्शयन् यत् एकक्षणस्य सत्यं उपदेशः, सत्यतया दत्तः सत्यतया गृहीतश्च, यत् दीर्घा साधना अपि साधयितुं न शक्नोति तत् सम्पादयति — न केवलं मयूरं पाशात्, अपि तु व्याधं स्वव्यवसायात्, तेन च देशस्य सर्वान् बद्धान् पक्षिणः बन्धनेभ्यः, सर्वं कतिपयैः उच्चारितैः श्लोकैः।