मूषिकजातकम्

वाराणस्यां ब्रह्मदत्तनृपस्य शासनकाले बोधिसत्त्वः विश्वविख्यातः ब्राह्मणाचार्यः आसीत्। लौकिकविद्याः अधीतुं तस्य समीपम् आगतेषु बहुषु शिष्येषु वाराणसीराजस्य पुत्रः यवराजकुमारः अपि आसीत्। यदा यवस्य अध्ययनं समाप्तम् अभवत् गृहगमनकालश्च समागतः, तदा आचार्यः दीर्घानुभवजनितया दूरदर्शितया अग्रे अपश्यत् यत् अस्य राजकुमारस्य समीपे कदाचित् सङ्कटम् आगमिष्यति — न बाह्यशत्रोः, अपि तु स्वपुत्रादेव।

राजकुमाराय साक्षात् सूचनां दातुं विहाय, आचार्यः स्वगृहपरिसरे दृष्टयोः सामान्यघटनयोः प्रेरणया श्लोकेषु स्वसूचनां निबद्धवान्। कूपसमीपे बद्धस्य अश्वस्य पादे व्रणः आसीत्, मूषकश्च प्रतिरात्रं बिलात् निर्गत्य तं व्रणं दशति स्म। अन्ते वेदनां सोढुम् अशक्तः अश्वः पादप्रहारेण मूषकं हत्वा तस्य शरीरं कूपे प्रक्षिप्तवान्। एतस्मात् एकघटनातः आचार्यः प्रथमं श्लोकं रचितवान् — सर्वैः अन्विष्यमाणस्य, परन्तु मृतस्य गूढस्य च प्राणिनः प्रहेलिकायाम् आधारितम्।

अनन्तरम् अश्वव्रणे रोगमुक्ते सति, सः यवक्षेत्रं गत्वा वेष्टनच्छिद्रात् शिरः प्रविश्य धान्यम् अपहृतवान्, येन आचार्याय द्वितीयश्लोकस्य उपादानं लब्धम्। तृतीयं श्लोकं सः केवलं स्वप्रज्ञया एव रचितवान्, यस्मै बाह्यघटनायाः आवश्यकता नासीत्। आचार्यः त्रीणि श्लोकानि यवराजकुमाराय सूक्ष्मनिर्देशैः दत्तवान्: प्रथमं सायंकाले स्नानसरोवरं प्राप्य, द्वितीयं राजप्रासादस्य सोपानमूले, तृतीयं सोपानशिखरं प्राप्य एव पठनीयम् इति। यवः आचार्ये पूर्णं विश्वासं कृत्वा, श्लोकानाम् अर्थम् अजानन्नपि, तानि गृहं नीत्वा वर्षाणि यावत् सुरक्षितानि अधारयत्।

कालेन यवः पितुः स्थाने वाराणस्याः राजा अभवत्। स विवाहं कृतवान्, एकस्य पुत्रस्य च जन्म अभवत्। स पुत्रः षोडशवर्षवयसि आरोग्यवान्, बुद्धिमान्, परन्तु सिंहासनस्य प्रतीक्षया अधिकाधिकम् असन्तुष्टः अभवत्। युवराजः सहचरेभ्यः परिदेवत — पिता अद्यापि तरुणः सबलः च अस्ति, वृद्धराजस्य चितायाः प्रज्वलनसमये तु स्वयं वृद्धः भविष्यति, राजसुखभोगाय अल्पमपि अवशिष्टं न स्यात् इति। तस्य सेवकाः धैर्यस्य उपदेशं विहाय तं तत् एकं लघुमार्गं प्रति प्रेरितवन्तः, यत् प्रतीक्षां तत्क्षणमेव अन्तं नयेत्।

एतेन साहसिकेन परामर्शेन प्रेरितः सः राजकुमारः स्वसमयात् पूर्वमेव पितरं हत्वा मुकुटं गृह्णातुम् अनिश्चितवान्। यत्र राजा सर्वाधिकम् असुरक्षितः स्यात् — यत् स्वकीयं स्नानसरोवरं, यत्र राजा प्रतिसन्ध्यं गच्छति — तत् स्थानं वृत्वा, खड्गं गृहीत्वा तत्र गूढः प्रतीक्षते स्म।

तस्यां सन्ध्यायां राजा स्वाचारेण मूषिकानाम्नीं परिचारिकां स्नानसज्जीकरणाय अग्रे प्रेषितवान्। सा तत्र खड्गहस्तं राजकुमारं प्राप्नोत्। प्रकाशनभयेन त्रस्तः राजकुमारः तां प्रहृत्य पातयित्वा, तस्याः शरीरं सरोवरे गूढं कृत्वा पलायितः। राजा आगते सति, परिचारकाः नष्टां मूषिकां सर्वत्र अन्विष्य, तस्याः नाम उच्चार्य आहूतवन्तः; परन्तु उत्तरं नासीत्। सरोवरतीरं प्राप्य यवराजा स्वयमेव, केनापि प्रेरितः विना, आचार्येण पूर्वं दत्तं प्रथमं श्लोकं पठितुम् आरब्धवान्। तत् श्लोकं सर्वैः अन्विष्यमाणं, परन्तु समीपे गूढं मृतं च यत् वक्ता एव जानाति, तद्विषयकम् आसीत्।

तस्मिन् क्षणे पितुः तानि वचनानि यथार्थतया उच्चरन्तं श्रुत्वा राजकुमारः भयेन आक्रान्तः, राजा तस्य अपराधं योजनां च केनचित् प्रकारेण ज्ञातवान् इति निश्चितवान्। सः सहचरेषु प्रधाव्य यत् जातं तत् सर्वम् अङ्गीकृतवान्। तैः स आश्वासितः — यः राजा वास्तवं प्राणहन्तुः योजनां जानीयात्, सः कदापि मौनं न धारयेत्; पितुः वचनानि केवलं संयोगमात्रम् इति च विश्वासितः। पुनः साहसं प्राप्य राजकुमारः द्वितीयवारं प्रयतितुम् अनिश्चितवान्।

कतिपयदिनानन्तरं, राजकुमारः सोपानमूले सज्जखड्गः गूढः स्थितवान्, रात्रौ आरोहन्तं पितरं प्रतीक्षमाणः। राजा सोपानम् आरोहन्नेव, कस्यापि स्पष्टकारणं विना, आचार्येण रचितं द्वितीयं श्लोकं पुनः उच्चारितवान् — एकवारं हतस्य प्राणिनः विषये प्रहेलिका, यः पुनरपि आहारार्थं क्षुधितः स्यात् इति। पुनरपि राजकुमारस्य साहसं सर्वथा भग्नम्; सः पिता तस्य सर्वयोजनाः कथञ्चित् पश्यति इति विश्वस्य अन्धकारं प्रति पलायितः।

द्विसप्ताहं चिन्तनेन यापयित्वा, राजकुमारः सामान्यदीर्घदर्वीरूपेण छद्मितं नूतनं शस्त्रं सज्जीकृतवान्, यस्य निर्दोषरूपेण पितुः समीपं सन्देहं विना गन्तुं शक्नुयात् इति आशया। सः सोपानशिखरे प्रतीक्षितवान्। किन्तु यदा यवराजः तस्य समीपम् आरोहत्, सः तृतीयं अन्तिमं श्लोकं पठितवान् — यत् पूर्ववृत्तान्तप्रेरणां विना, निरपराधेन क्रीडनकरूपेण छद्मितं शस्त्रं धारयन्तं मूढं बालकं स्पष्टं सूचयति स्म। एवं साक्षात्सम्मुखेन राजकुमारस्य साहसं पूर्णतया भग्नम्। सः पितुः पुरतः प्रणिपत्य सर्वम् अङ्गीकृतवान्, प्राणभिक्षां च याचितवान्।

यवराजः क्रोधात् अधिकं शोकेन प्रेरितः, पुत्रं वधदण्डात् विमुच्य बन्धनेन कारागारे स्थापितवान्। पश्चात् राजकीयस्य श्वेतच्छत्रस्य अधः उपविश्य, स्वसभायै उक्तवान् — दशकेभ्यः पूर्वं प्राप्तानां व्याख्याहीनानां त्रीणां श्लोकानां माध्यमेन स्वस्य वृद्धाचार्यस्य दूरदर्शिता तस्य प्राणान् त्रिवारं रक्षितवती। सः तेषां विद्यायाः चिरस्थायिनं मूल्यं प्रशंसितवान्, यद्यपि तस्याः प्रयोजनम् अद्यापि अज्ञातम् आसीत्। कालेन यवराजः स्वयं दिवङ्गतः जाते, कारागारे विनयं शिक्षितः तस्य पुत्रः तस्य स्थाने सिंहासने अभिषिक्तः।

भगवान् बुद्धः वेणुवने निवसन् इमां कथां प्रोक्तवान् — यतः स्वयं सः अजातशत्रुराजं स्वशिशुपुत्रेण सह स्नेहेन क्रीडन्तं दृष्टवान्, यद्यपि प्राचीनराजसु उत्तराधिकारिणः महत्त्वाकाङ्क्षाजनितं सङ्कटं सुपरिचितं भयम् आसीत्। एतां प्राचीनां कथां समापयन् बुद्धः प्रकटितवान् यत् सः स्वयमेव तस्मिन् दूरे जन्मनि प्रसिद्धः ब्राह्मणाचार्यः आसीत्, यः यवराजकुमारस्य सङ्कटं पूर्वमेव ज्ञात्वा तं त्रिभिः रक्षकश्लोकैः सज्जीकृतवान्।

पालिजातकट्ठवण्णनायाः पञ्चकनिपाते अड्ढवग्गे क्रमाङ्कः ३७३ मूषिकजातकम् इयं शिक्षां प्रयच्छति यत् तत्कालं व्याख्याविना दत्ता विद्या कदापि व्यर्थं न गच्छति, यतः तस्याः उपयोगस्य क्षणः तदा आगच्छति यदा तस्याः आशा न्यूनतमा भवति। आचार्यस्य त्रयः श्लोकाः, ये केवलम् अश्वव्रणं दशतः मूषकात् तथा वेष्टनद्वारा आकृष्यमाणात् क्षुधितप्राणिनः सामान्यघटनातः उत्पन्नाः, त एव शब्दाः अभवन् येषां द्वारा राज्ञः प्राणाः त्रिवारं रक्षिताः। इयं कथा प्रकाशयति यत् सत्या सुरक्षा प्राकारेषु आयुधेषु वा नास्ति, अपि तु तस्यां प्रज्ञायाम् अस्ति या धैर्येण तस्मिन् क्षणे यावत् सञ्चीयते यदा तस्याः आवश्यकता भवति।