दशरथजातकम्

श्रावस्त्यां कश्चित् पुरुषः पितुः मरणेन अतिशोकाकुलः अभवत्, ततः स्वकर्तव्यानि सर्वाणि विस्मृतवान्। तं प्रति जेतवने शास्ता इमां कथां प्रावोचत्। पालिपिटके जातकसंख्या ४६१ तस्य प्राचीनां कथां संरक्षति, या बुद्धेन तस्मै दत्ता; तत्र तादृशीं हानिं सर्वथा भिन्नभावेन स्वीकृतम् उक्तम्।

वाराणस्यां राजा दशरथः धर्मेण राज्यं करोति स्म। तस्य प्रधानमहिष्याः त्रयः अपत्यानि जातानि—रामपण्डितः, लक्ष्मणः, भगिनी सीता च। तस्यां महिष्यां मृतायां राजा अन्यां स्त्रियं पट्टमहिषीपदे प्रतिष्ठापितवान्; तस्याः पुत्राय भरताय प्रेम्णा राजा शिशोः जन्मनः पूर्वमेव तस्यै वरं दत्तवान्।

भरते वयःप्राप्ते सा महिषी स्वीयं वरं पूर्णतया पालयितुं याचितवती: रामस्य स्थाने स्वपुत्रस्य राज्याभिषेकः भवेत्। एतेन अधर्मयाचनेन राजा चकितः अभवत्; किन्तु स्पष्टे प्रत्याख्याने कृते राजप्रासादस्य षड्यन्त्रं पुत्रेषु किं करिष्यति इति भीत्या सः गुप्तरूपेण रामं लक्ष्मणं च आहूतवान्।

राजा तौ अवदत्—तिष्ठतां तयोः कृते कुटिला महिषी विनाशं कर्तुं शक्नोति; अतः ज्योतिर्विदां कथितम् स्वायुषः अवशिष्टानि द्वादशवर्षाणि यावत् वने सुरक्षितौ वसेताम् इत्यादिशत्। रामः पितुः आज्ञायाः भक्त्या तत्क्षणमेव अनुमेने; लक्ष्मणः सीता च अपि, तिष्ठन्तौ न, हिमवद्वने तेन सह वनवासार्थं दृढम् आग्रहं कृतवन्तौ।

नववर्षेषु गतेषु दशरथः पुत्रवियोगशोकेन स्वास्थ्यं भग्नं कृत्वा निधनं गतः। महिषी तत्क्षणमेव भरतं राज्येऽभिषेक्तुं प्रयतते स्म; किन्तु भरतः स्वज्येष्ठभ्रातुः सिंहासनं ग्रहीतुं सर्वथा निराकृतवान्, प्रत्युत अमात्यैः सेनया च सह रामम् आनेतुं वनं गतवान्।

यदा भरतः तेषां कुटीरं प्राप्य रामाय पितुः मरणवार्तां न्यवेदयत्, तदा लक्ष्मणः सीता च अश्रुभिः रुदन्तौ क्षितौ न्यपतताम्। किन्तु बोधिसत्त्वः रामः एव सर्वथा शान्तः स्थितः; न क्षोभं न शोकं वा दर्शितवान्। यदा भ्रातरौ भगिनी च पृच्छन्, कथं रोदनं विना एतादृशीं वार्तां श्रुत्वा स्थिरः असि इति, तदा सः समताया उपदेशेन प्रत्युत्तरं दत्तवान्: लोके जातेषु सर्वेषु प्राणिषु मृत्युं विना अन्यत् किमपि निश्चितं नास्ति; प्रभाते जीवन्तः दृष्टाः बहवः सायं न सन्ति इति। शोकः यत् प्रागेव घटितं तत् न परिवर्तयति, केवलं यः पश्चात् तं वहति तं पीडयति इति सः तान् अबोधयत्।

भरतः रामं सद्यः प्रत्यागत्य मुकुटं धारयितुम् अयाचत्; किन्तु रामः पितुः निर्दिष्टे कालनियमे दृढः अतिष्ठत्, द्वादशवर्षेषु त्रिषु वर्षेष्वपि न्यूनीकर्तुं न अङ्गीकृतवान्। मध्यकाले भरतस्य पालकावश्यकतां पूरयितुं रामः स्वकीये तृणपादुके भरताय अददात्; भरतः ते वाराणस्याः सिंहासने स्थापितवान्। रामस्य अनुपस्थितौ यदा यदा अमात्याः अन्यायेन विनिश्चयं कुर्वन्ति स्म, तदा तदा पादुके स्वयमेव परस्परं सङ्घट्टेते स्म इति श्रूयते, यावत् विनिश्चयः संशोधितः न भवति।

सम्पूर्णेषु द्वादशवर्षेषु व्यतीतेषु रामः वाराणसीं प्रत्यागत्य भगिन्या सीतया सह सिंहासने आरूढः, करुणया नैतिकतया न्यायेन च षोडशसहस्रवर्षाणि यावत् राज्यं चकार।

बुद्धः इमं प्रवचनं समापयन् प्रकाशितवान् यत् तस्मिन् पूर्वजन्मनि दशरथः स्वयम् स्वपिता शुद्धोदनः आसीत्, भरतः आनन्दः, लक्ष्मणः सारिपुत्रः, सीता राहुलमाता, रामश्च स्वयं बुद्धः आसीत्।

श्रावस्त्याः शोकार्ताय पुरुषाय बुद्धेन यद् दत्तम्, तत् शोकस्य अनुचितत्वस्य तर्कः नासीत्; अपि तु यः तादृशीं हानिं प्राप्तवान् सः एव, विनाशं विना एतत् वार्ताश्रवणं सहनीयम् इति दर्शयन्, तस्य उदाहरणम् आसीत्। रामस्य शान्तिः पितुः मरणं प्रति उदासीनता कदापि नासीत्। सा तु स्पष्टा अवगतिः आसीत् यत् शोकः यद्यपि स्वाभाविकः, तथापि अपहृतं वस्तु पुनः स्थापयितुं न शक्नोति; शोकेन विक्षिप्तं मनः मृतानां सेवां यथा न करोति तथा जीवितानामपि सेवां न करोति।