अननुशोच्यजातकम्

भगवान् जेतवने एकस्य भूस्वामिनः विषये इमां कथां कथितवान्, यः पत्न्याः मरणानन्तरं निराशायां सर्वथा निमग्नः अभवत्। पालिग्रन्थस्य जातकसंख्या ३२८ तां प्राचीनां कथां संरक्षति, या बुद्धेन तस्मै प्रत्युत्तररूपेण दत्ता; कथा वर्तमाने अतीते च शोकः विवेकेन शमति इति समाप्यते।

वाराणस्यां बोधिसत्त्वः धनिके सद्गुणसम्पन्ने ब्राह्मणकुले जन्म प्राप्तवान्। बाल्यकालात् एव तस्य लौकिकसुखे रुचिः नासीत्, सः केवलम् आश्रमिकं तपस्विजीवनं स्वीकर्तुम् इच्छति स्म, परन्तु तस्य माता पितरौ प्रथमं विवाहं कर्तुम् आग्रहं कृतवन्तौ। विरोधं प्रकटं अकृत्वा तान् निवारयितुं सः निर्दोषकौमार्यस्य स्वर्णप्रतिमां निर्मितवान्, तथा घोषितवान् यत् यः स्त्री तां प्रतिमां सदृशी स्यात्, तामेव सः परिणेष्यति।

तस्य माता पितरौ देशे देशे दूतान् प्रेषितवन्तौ, यावत् कासीराज्ये सम्मिल्लभाषिणीं प्राप्तवन्तौ — षोडशवर्षीयां कन्यां, यस्याः सौन्दर्यं स्वर्णप्रतिमायाः सदृशम् आसीत्, यस्याः हृदयम् अपि, इति ज्ञातम्, लौकिकगृहजीवनं प्रति तथैव दृढतया विमुखम् आसीत्। उभौ अनिच्छुकौ आस्ताम्, परन्तु पितरोः अभिलाषायाः आदरार्थं तौ विवाहितौ अभवताम्।

साधारणपतिपत्नीवत् जीवनं न यापयित्वा, दम्पती परस्परं पूर्णब्रह्मचर्यं पालयितुं सम्मतौ अभवताम्, वासनायाः स्थाने साझेन उद्देश्येन बद्धौ आध्यात्मिकसहचरौ इव सह निवसन्तौ। यदा तयोः पितरौ कालान्तरे परलोकं गतौ, तदा तौ स्वसम्पूर्णं धनं दरिद्रेभ्यः दत्त्वा अरण्यं प्रति प्रस्थितौ, तपस्विनां वल्कलवस्त्राणि च स्वीकृतवन्तौ।

कालान्तरे तयोः परिभ्रमणं तौ वनात् वाराणसीं प्रति अवरोहयत्, लवणं मसालांश्च सङ्ग्रहीतुं, तथा नगरसीमायां स्थिते राजोद्याने कञ्चित् कालं निवसितुं, हिमालयवत् सरलतया जीवन्तौ।

एकस्मिन् दिने भिक्षाटनात् प्रत्यागच्छन् बोधिसत्त्वः उद्याने एकस्मिन् आसने सम्मिल्लभाषिणीं दृष्टवान्, यस्याः जीवनं अतिसाररोगस्य सहसा आक्रमणेन समाप्तम् आसीत्। शोकेन स्वपात्रं न निक्षिप्य सः तस्याः समीपे उपविश्य भोजनं समापितवान्, किञ्चित् अपि क्लेशं न दर्शयन्। ये दृष्टवन्तः, ते स्तम्भिताः अभवन् यत् कथं कश्चित् पुरुषः यः तया सह सम्पूर्णं त्यागजीवनं यापितवान्, तस्या मृतदेहसमीपे एवं शान्ततया भोजनं कर्तुं शक्नोति।

यदा दर्शकाः तस्य शान्तभावस्य कारणं पृच्छन्ति स्म, तदा बोधिसत्त्वः सरलतया उत्तरं दत्तवान् यत् रोदने कोऽपि हेतुः नास्ति। यत् किमपि अपि विलयस्वभावं धारयति, तत् विलीयते, शोकः तत् तथ्यं न परिवर्तयति, न च गतस्य गमनं सुकरं करोति। सः तस्मिन् एव विषये अधिकं वदन् अवदत् यत् यत् चिरं न स्थास्यति, तस्य कृते शोकः केवलं शोककर्तुः शरीरं मनः च क्षीणं करोति, मृतस्य कृते किमपि पुनः न स्थापयति। यः पुरुषः सर्वस्य सङ्गतस्य अनित्यस्वभावं यथार्थं जानाति, सः स्थिरसमतया अग्रे गन्तुं शक्नोति।

याः जनाः शोकदृश्यं प्रत्याशया आगताः, ते तस्य स्थाने एकम् उपदेशं श्रुतवन्तः, यः तेषां स्वस्य विनाशेन सह सम्बन्धं पुनः व्यवस्थितवान्। वृत्तान्तः वदति यत् ते स्वशोकं परित्यज्य तस्य स्थाने स्मृत्युपस्थानभावनायाः अभ्यासं स्वीकृतवन्तः, तपस्विनः शान्तेः कारणात् मृत्युशय्यासमीपे यत् अपेक्षितवन्तः, ततः अधिकं गृहीतवन्तः।

जेतवने यः भूस्वामी इमां कथां श्रुतवान्, सः स्वकथनानुसारं शोके सर्वथा निमग्नः आसीत्। बुद्धः तस्य निराशायाः प्रत्युत्तरं केवलं सान्त्वनया न, अपि तु प्रदर्शनेन दत्तवान्: यः पुरुषः स्वसहचरीम् यथा कश्चित् पतिः प्रेम्णा अभिनन्दति, यावत् तया सह संसारं त्यक्तुम् अपि तत्परः, सः अपि तस्याः मृत्युं सहितुं शक्नोति, तया विनष्टः न भवति। एतत् श्रुत्वा भूस्वामिनः शोकः पर्याप्तं शमितः, यत् सः तदैव दिने सोतापत्तिमार्गफलं प्राप्तवान् इति वदन्ति — मार्गस्य प्रथमं जागरणस्तरं। यत् तं ग्रहीतवत्, तत् अनित्यतायाः अमूर्तविचारः न, अपि तु तां जीवितवतः प्रत्यक्षं दृश्यम् आसीत्, यः स्वयं तदनुभवं अन्तपर्यन्तं कृतवान्।