सुजातजातकम्

बुद्धेन इदं जातकं पालिजातकनिकाये ३५२ क्रमाङ्कीयं जेतवने श्रावस्त्याः कस्यचित् गृहपतेः कृते उपदिष्टम्, यः स्वपितरं विनष्टवान् स्वशोकं च नियन्तुं न शक्तवान्। तं जनं वास्तविकाध्यात्मप्रगतेः योग्यं दृष्ट्वा बुद्धः अवदत्, “सखे, पुराणाः प्राज्ञाः प्रज्ञावचनानि शृण्वन्तः पितरि नष्टे अपि न शोचन्ति स्म।” ततः सुजातस्य प्राचीनां कथां तस्मै कथयामास, तदुपायं प्रदर्शयितुम्।

वाराणस्यां नगर्यां ब्रह्मदत्तनृपस्य शासनकाले बोधिसत्त्वः समृद्धस्य गृहपतिकुलस्य पुत्रत्वेन जातः, सुजात इति नाम्ना प्रसिद्धः। सुजातः यदा तरुणः अभवत्, तदा तस्य वृद्धः पितामहः दीर्घायुः सन् दिवङ्गतः। एषा हानिः सुजातस्य पितरम् अतीव गाढं प्राहरत्, ततः सः तत् स्वीकर्तुं न शशाक।

अन्त्येष्टिं शान्तिं प्राप्तुम् अनुज्ञाय न, सुजातस्य पिता स्वपितुः अस्थीनि श्मशानात् सञ्चित्य स्वोद्याने तदुपरि मृत्तिकास्तूपं निर्मितवान्। स प्रतिदिनं तत्र गत्वा पुष्पाणि समर्प्य अनिरुद्धं रुदति स्म। स स्वशरीरशुद्धिम् उपेक्ष्य केवलं जीवनधारणाय पर्याप्तम् अभुङ्क्त, स्वक्षेत्राणि व्यापारकार्याणि च अनवेक्षितानि अत्यजत्।

सुजातः पितरं अस्मिन् शोके क्षीयमाणं दृष्ट्वा, मृदुवचनैः किमपि न सिद्धम् इति, कुशलम् उपायं निश्चितवान्, यः तं सहसा प्रबोधयेत्। एकदा नगरद्वारस्य बहिः गच्छन् सः मार्गपार्श्वे पतितं मृतं वृषभम् अपश्यत्, तस्य मनसि च एकः विचारः आकारं प्राप्तः।

सुजातः नूतनं तृणं जलपात्रं च सञ्चित्य, मृतवृषभस्य समीपे जानुभ्यां स्थित्वा, पुनः पुनः आग्रहं कृतवान्: “भक्षय, सखे वृषभ! पिब, सखे वृषभ!” यः पुनः कदापि नोत्थास्यति तस्मै जीवाय आहारं दत्त्वा, मार्गस्य सर्वेषां दृष्टिगोचरे एतत् विचित्रं प्रोत्साहनं सः निरन्तरम् अकरोत्।

पथिकाः स्थित्वा तं पश्यन्तः सुजातं पृच्छन्ति स्म यत् किं तस्य बुद्धिः नष्टा इति, यतः सर्वैः दृश्यते स्म यत् वृषभः चिरमृतः आसीत्। सुजातः स्वरक्षार्थं किमपि नावदत्, नगरे गृहपतिपुत्रः उन्मत्तः जातः इति जनश्रुतिं प्रसरितुं दत्तवान्, विश्वसन् यत् सा वार्ता शीघ्रमेव पितरं प्राप्स्यति।

सा वार्ता पितरं प्राप्ता, तस्य शोकः क्षणमात्रं स्वपितुः स्थानात् पुत्रं प्रति परावृत्तः। स मार्गं प्रति त्वरितं निर्गत्य सुजातं गृहीत्वा अपृच्छत् यत् कुतः एवम् मूर्खवत् आचरति, यः स्पष्टं प्राणान् त्यक्तवान्, पुनः कदापि भोक्तुं पातुं वा न शक्नुयात् तस्मै वृषभाय तृणं जलं च प्रयच्छन्।

सुजातः शान्तभावेन कतिपयैः तीक्ष्णैः गाथाभिः प्रत्यवदत्। अयं वृषभः अद्यापि शिरः, नेत्रे, कर्णौ, सर्वाणि अङ्गानि च अक्षतानि धारयति, तथापि तृणेन वा जलेन वा असौ पुनर्जीवनं न प्राप्नुयात्। तर्हि पितामहस्य दग्धानि अस्थीनि भस्म च मुष्टिमात्रम्, यस्य प्रत्यागमनस्य आशा एव नास्ति, तदर्थं पितुः रोदनं कियत् निरर्थकम्? अश्रुभिः मृतः न जीवति, यथा दग्धं काष्ठं नवपत्राणि जनयितुं न शक्नोति।

एते वचनाः पितरं धूमिकाभेदिनः सहसा प्रकाशस्य इव प्राहरन्। स तत्क्षणम् एव अवगतवान् यत् तस्य शोकेन मृतस्य किमपि न सिद्धम्, जीवतां च प्रायः विनाशः अभवत्। स घोषितवान् यत् यत् किमपि उत्पद्यते तत् अनित्यम्, अवश्यं च विनश्यति इति। स स्वपुत्राय कृतज्ञतां प्रकटितवान्, यत् तेन हृदि लग्नं शोकशल्यम् इव उद्धृतम्। तस्मात् दिनात् सः स्वकर्माणि पुनरारेभे, शान्तेन उदारेण च चित्तेन स्वजीवनं यापितवान्।

कथां समापयन् बुद्धः प्रकटितवान् यत् सः स्वयं तस्मिन् प्राचीने जन्मनि सुजातः आसीत्। इमां कथां तदनन्तरं प्रोक्तं धर्मं च श्रुत्वा, यस्य कृते इयं कथा उक्ता सः श्रावस्त्याः शोकार्तः गृहपतिः तस्मिन्नेव दिने प्रथमं मार्गफलं, बोधेः प्रथमां भूमिम्, प्राप।

सुजातजातकं शोकं स्वयं दोषं न वदति, किन्तु सर्वान् सान्त्वनान् निराकुर्वन् शोकः जीवन्तं व्यक्तिं यथा मरणं मृतं व्यक्तिं हरति तथैव क्षीणं करोति इति सूचयति। एषा कथा यत् धारयति, न तु केवलं चतुरा युक्तिः, किन्तु यस्य जननाय इयं रचिता तस्य बोधस्य आघातः: भस्मनि अस्थिषु च रोदनेन अग्निः कालश्च यत् हृतवन्तौ तत् कदापि न प्रत्यानीतम्; जीवन्तः च स्वस्य अपूर्णजीवनस्य पोषणकर्मणि प्रत्यावर्तनस्य ऋणिनः सन्ति।