उरगजातकम्

भगवान् बुद्धः पालिजातकनिकायस्य चतुःपञ्चाशदधिकत्रिशततमम् (३५४) इदं जातकं जेतवने तस्मै क्षेत्रस्वामिने उपदिष्टवान्, यस्य स्वपुत्रः अधुनैव मृतः आसीत्, यः च सान्त्वनां न लेभे। भगवान् उपदिष्टवान् यत् मृत्युः सर्वेषां प्राणिनाम् अनतिक्रमणीयः अस्ति, पुराकालीनाः ऋषयः अपि पुत्रविनाशे शोकवशं न गताः इति। ततः तथाविधं शान्तचित्ततं व्यवहारे कीदृशं भवति इति दर्शयितुं भगवान् एतस्य कृषककुलस्य पुराणम् आख्यानम् अकथयत्।

वाराणसीसमीपे कस्मिंश्चिद् ग्रामे ब्रह्मदत्तनृपस्य राज्यकाले बोधिसत्त्वः ब्राह्मणकुले जातः कृषकरूपेण क्षेत्रं कर्षति स्म। तस्य कुटुम्बे षड् जनाः आसन्: स्वयं, भार्या, वयःप्राप्तः पुत्रः, पुत्री, पुत्रस्य भार्या, गृहकार्ये साहाय्यं कुर्वती वृद्धा दासी च। यत् उत्पद्यते तत् अवश्यं नश्यति, अतः मरणम् अनुस्मर्तव्यम्, तच्च आगते सति अतिभयेन निराशया वा विना स्वीकर्तव्यम् इति बोधिसत्त्वः चिरकालं कुटुम्बम् अशिक्षयत्।

एकदा पुत्रः हलकर्मणः पूर्वं दहनार्थं क्षेत्रात् कचवरं सङ्गृहीतुं गतः। समीपस्थे वल्मीके एकः सर्पः निवसति स्म; तस्य लघ्वग्नेः धूमः तस्य नेत्रयोः प्रविश्य तं कुपितम् अकरोत्। सर्पः बिलात् निर्गत्य तं तरुणं दष्टवान्, विषं च तत्रैव तस्य प्राणान् जहार।

दूरे कर्म कुर्वन् बोधिसत्त्वः पुत्रसमीपम् आगतः, तं मृतं च दृष्टवान्। सः न रोदितवान्, न उरः आहतवान्, न वस्त्राणि विदारितवान्। सः शवं वृक्षच्छायायां निधाय वस्त्रेण आच्छादयत्, पुनः च हलं प्रति गत्वा आरब्धं सीतारेखां परिसमापयितुं प्रावर्तत।

मार्गे कञ्चित् पथिकं प्राप्य बोधिसत्त्वः गृहं सन्देशं प्राहिणोत्: भार्यायै आदिश यत् द्वाभ्याम् स्थाने एकस्यैव भोजनं सज्जीकरोतु, सर्वे च शुद्धश्वेतवस्त्राः पुष्पगन्धान् गृहीत्वा क्षेत्रम् आगच्छन्तु, यथा उत्सवाय, न तु अन्त्येष्ट्यै।

यदा माता, पुत्री, पुत्रभार्या, वृद्धा दासी च आगत्य घटनां विदुः, तदा तेषु कोऽपि न रुरोद न च आक्रन्दत्। ते सर्वे मिलित्वा शुष्कानि काष्ठानि सङ्गृह्य क्षेत्रे चितां निर्मितवन्तः, बोधिसत्त्वेन चिरं शिक्षितम् इव शान्तेन आदरेण शरीरं ज्वालायै समर्पितवन्तः।

देवराजः शक्रः अस्य असाधारणस्य सद्गुणस्य तापं स्वकीयम् अपि दिव्यासनं यावत् उत्थितम् अनुभूय, परिव्राजकरूपेण स्वयं कुटुम्बं द्रष्टुम् अवतीर्णः। चितासमीपे स्थित्वा सः प्रत्येकं पृथक् पृथक् पृष्टवान्: पुत्रस्य, भ्रातुः, पत्युः, स्वामिनः च भस्मनः पुरतः कथम् एतावत् अश्रुहीनाः स्थातुं शक्नुथ इति।

प्रत्येकं स्वीयया गाथया उत्तरं ददौ। पिता अवदत्: यथा सर्पः जीर्णां त्वचं त्यजति तथा मनुष्यः स्वशरीरं त्यजति। माता अवदत्: तस्याः पुत्रः अनाहूतः आगतः, अनाहूतः एव अगच्छत्, यथा आगतः तथैव गतवान्। भगिनी अवदत्: उपवासः रोदनं च कस्यापि हिताय न भवति, केवलं कुटुम्बस्य शेषान् पूर्वापेक्षया अधिकं दुःखयति। पुत्रभार्या अवदत्: मृतान् शोचन्तः जनाः चन्द्रं ग्रहीतुं रुदतां शिशूनां सदृशाः सन्ति, ये यत् कदापि तेषां स्वं नासीत् तत् ग्रहीतुं हस्तं प्रसारयन्ति। वृद्धा दासी अवदत्: भग्नं मृन्मयघटं न कदापि संयोजयितुं शक्यते, मृतान् शोचनं च केवलं व्यर्थः श्रमः एव।

तेषां समभावस्य कौशलेन स्पृष्टः शक्रः स्वरूपं प्रकटयामास, कुटुम्बस्य प्रज्ञां प्रशशंस, गृहं च सप्तविधैः रत्नैः पूरयामास, यथापूर्वं दानं शीलं च अनुपालयितुं प्रोत्साहयन्।

कथां समापयन् भगवान् बुद्धः प्रत्येकं कोऽभवत् इति प्रकाशयामास: वृद्धा दासी कुब्जोत्तरा आसीत्, पुत्री उत्पलवर्णा आसीत्, हतः पुत्रः राहुलः आसीत्, माता क्षेमा आसीत्, स्वयं च ब्राह्मणपिता आसीत्। पुराणविवरणे चन्द्रविषये उक्तवत्याः पुत्रभार्यायाः कृते कोऽपि पूर्वजन्माभिज्ञानं न दत्तम्, अतः सा परिवारे तस्मिन् पश्चात्कालीने समागमे अनामैव एकाकिनी तिष्ठति।

उरगजातकं शोकार्तं जनं किमपि अननुभवितुं न याचते; तत् तु दर्शयति यत् कस्यापि क्षतेः आगमनात् पूर्वमेव, यत् उत्पन्नं तत् अवश्यं नश्यति इति सरलं सत्यं प्रावर्तयत् एकं कुटुम्बम्। तेषाम् आदर्शात् यत् शिष्यते तत् शक्रेण तेषां गृहे वृष्टं सुवर्णं न, किन्तु एकं कुटुम्बं एकस्यैव वाक्यस्य कृते यानि पञ्च विभिन्नानि प्रकाराणि अन्वविन्दत्; अश्रूणि गतं प्रत्यानेतुं न शक्नुवन्ति, प्रेम्णा दानेन च यापितं जीवितं तत् समापनप्रकारेण न विलोपनीयम् इति।