पञ्चोपोसथजातकम्

पालिपिटके जातकसङ्ख्या ४९० इयं कथा भगवता बुद्धेन पञ्चशतोपासकेभ्यः उपोसथव्रतस्य निष्ठया पालनाय प्रोत्साहनार्थं कथिता। यत् वन्यपशवोऽपि एकदा समानं संयमम् आचरितुं पर्याप्तं कारणं प्राप्तवन्तः इति दर्शयितुं बुद्धेन हिमालयवनस्य प्राचीना कथा स्मारिता।

तस्मिन् पूर्वजन्मनि यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राज्यं करोति स्म, तदा बोधिसत्त्वः गृहस्थजीवनं परित्यज्य हिमालये एकस्यां वनकुट्यां तपस्वी इव न्यवसत्। तस्मिन्नेव वने एकः वनकपोतः, एकः विषधरः सर्पः, एकः शृगालः, एकः कृष्णः भल्लूकश्च निवसन्ति स्म; ते सर्वे स्वकीयासु निकृष्टतमासु प्रवृत्तिषु कदाचित् पूर्वानुभवेन स्वदुर्बलतायाः हानिम् अभिज्ञातवन्तः।

चान्द्रमासपञ्चदश्याम् आचरितव्ये उपोसथदिने चत्वारः पशवः बोधिसत्त्वस्य तपोवने शान्तिपूर्वकं समागताः। पुरातनवैरस्य कमपि चिह्नं विना तान् एकत्र समागतान् दृष्ट्वा बोधिसत्त्वः तान् स्वागतं कृतवान्, प्रत्येकं च क्रमशः पृष्ट्वा यत् कीदृशेन दुःखेन ते अस्य व्रतस्य शरणं गन्तुं प्रेरिताः इति।

कपोतः स्वीकृतवान् यत् सः एकदा स्वसहचर्याम् अनुरागेण अतिप्रीत्या बद्धः आसीत्, यावत् एकः श्येनः अवतीर्य तां स्वनेत्रयोः पुरतः अपहृतवान्, तं शोकेन दह्यमानं त्यक्त्वा। सः अनुभूतवान् यत् तादृशी अतिप्रीतिः असहनीयं शोकमेव जनयति; अतः तस्याः कामनायाः मूलं दग्धुं सः व्रतम् आश्रितवान्।

सर्पः स्वीकृतवान् यत् सः एकदा वल्मीके निलीनः आसीत्, तदा एकस्य ग्रामप्रधानस्य वृषभः तस्योपरि पादं निदधत्। सहसा क्रोधेन सः वृषभं दष्टवान्, येन वृषभः मृतः। ग्रामवासिनः वृषभस्य शोकं कृत्वा तं निखनितवन्तः, ते गतानन्तरमेव सर्पः वल्मीकात् बहिः आगतः। स्वक्रोधेन एकस्य प्राणिनः प्राणाः गताः, सम्पूर्णं गृहं च शोकं प्राप्तम् इति दृष्ट्वा सः अनुतापं कृत्वा, अन्यत् किमपि अपहर्तुं पूर्वमेव तं क्रोधम् शमयितुं व्रतम् आश्रितवान्।

शृगालः कथितवान् यत् सः एकं मृतं गजम् अलभत्, तस्य भोजनार्थं तत्र अन्तः प्रविश्य तस्य अङ्गानां मध्ये भक्षयन्, पिबन्, शयनं च कुर्वन् आसीत्। यदा शवं शुष्कं जातम्, तस्य द्वारं च निरुद्धम्, तदा सः अन्तः बद्धः अभवत्, यावत् वर्षया शरीरं मृदुकृतम् अभवत्, तदा सः आहतः रोमाणि च तत्र त्यक्त्वा कथमपि बहिः निर्गतवान्। स्वस्य अनियन्त्रितेन लोभेन स्वप्राणाः लगभगं नष्टाः आसन् इति अभिज्ञाय, यः लालसा तं बद्धवती, तस्याः वशीकरणाय सः इदानीं व्रतं धारयति।

भल्लूकः स्मरितवान् यत् सः लोभवशात् मल्लदेशस्य एकं सीमान्तग्रामं प्रविष्टवान्, यत्र ग्रामवासिनः धनुर्भिः दण्डैः च तं प्रहृतवन्तः, तस्य शिरः च भिन्नम् अकरोत्। गम्भीररूपेण आहतः सः गृहं पलायितवान्। लोभः तं तादृशीं दशां प्रापितवान् इति दृष्ट्वा सः तां क्षुधां वशीकर्तुं व्रतम् आश्रितवान्, या तं तत्र अनयत् यत्र तस्य कोऽपि कार्यः नासीत्।

यदा तस्य वारः आगतः, तदा बोधिसत्त्वः स्वीकृतवान् यत् सः अपि स्वेन सह एकं दोषं वनम् आनीतवान्। स्वकुलीनजन्मनः अभिमानेन सः गृहस्थजीवनं त्यक्त्वा अपि तम् अभिमानं सह आनीतवान्, यः तं ध्यानावस्थां प्राप्तुं निवारयति स्म। एकदा सः स्वपाषाणासने एकं प्रत्येकबुद्धं (यः एकाकी बोधिं प्राप्नोति, अनुयायिनः न उपदिशति) आसीनं दृष्टवान्, क्रोधेन च तस्य अपमानम् अकरोत्। प्रत्येकबुद्धः शान्तभावेन भविष्यद्वाणीम् अकरोत् यत् सः एकदा सिद्धार्थनामा बुद्धः भविष्यति; ततः सः आकाशं उत्पत्य स्वपादयोः धूलिं तपस्विनः केशेषु प्राक्षिपत्। स्वाभिमानस्य पवित्रपुरुषस्य सम्माननस्य च अभावस्य अनुतापेन पूरितः बोधिसत्त्वः स्वगर्वं शमयितुं सङ्कल्पं कृतवान्; तदनन्तरं सः ध्यानावस्थाः अभिज्ञाश्च प्राप्तवान्।

पञ्च सहचराः तां पवित्रां रात्रिं शान्तचिन्तनेन एकत्र यापितवन्तः, प्रत्येकः स्वदुर्बलतायाः यत् मूल्यं प्राप्तं तत् यथार्थतया स्वीकृतवान्। अन्येषां स्वीकारेषु निन्दनीयं किमपि ते न अपश्यन्, यतः तेषु प्रत्येकः—पशुः तपस्वी च समानरूपेण—तादृशेन आघातेन समानस्य अनुशासनस्य आवश्यकतां धारितवान्।

कथायाः अन्ते बुद्धः कपोतं अनुरुद्धेन, भल्लूकं काश्यपेन, शृगालं मौद्गल्यायनेन, सर्पं च शारिपुत्रेण सह अभेदेन निर्दिष्टवान्, क्रमशः एवम्। पञ्चशतोपासकश्रोतॄन् सः दर्शितवान् यत् स्वमहत्तमेभ्यः शिष्येभ्योऽपि, पूर्वजन्मनि बोधिसत्त्वायापि स्वयम्, तस्यैव उपोसथव्रतानुशासनस्य आवश्यकता आसीत्, एकं दोषं वशीकर्तुं यः मानववत् वनप्राणिना धारितः सन्नपि न न्यूनः सत्यः आसीत्।