परन्तपजातकम्

पुरा काले यदा वाराणस्यां ब्रह्मदत्तः राज्यं करोति स्म, तदा बोधिसत्त्वः तस्य प्रधानमहिष्याः पुत्रत्वेन जातः। तक्षशिलायां अध्ययनार्थं प्रेषितः सः तत्र उपदिष्टाः सर्वाः विद्याः अधिगतवान्। तेन सह सः एकां दुर्लभां विलक्षणां सिद्धिम् अपि प्राप्तवान्: एकं मन्त्रम्, येन सः सर्वेषां पक्षिणां पशूनां च क्रन्दनं वाचं च अवगन्तुं समर्थः अभवत्। अध्ययनस्य समाप्त्यनन्तरं सः वाराणसीं प्रत्यागतः, तस्य पिता च तं उपराजपदे नियुक्तवान्। तथापि विचित्रम् इव, एवंविधे गुणवति पुत्रे गर्वं कर्तुं स्थाने राजा तस्मात् भीतः असूयापरश्च अभवत्, न च स राजसभायाम् अपि तं स्वीकर्तुं सम्मतः आसीत्।

एकस्यां रात्रौ एका शृगालिका स्वक्षुधार्तान् शिशून् प्रणालिकामार्गेण नगरं प्रवेशितवती। उपराजस्य स्वगवाक्षस्य अधः तया एकः यात्री निद्रितः दृष्टः, यस्य पादत्राणानि भूमौ स्वपार्श्वे स्थापितानि आसन्। शृगालिका स्वशिशुभ्यः शृगालभाषया अभाषत यत् यदा सः यात्री गाढनिद्रायां निमग्नः भविष्यति, तदा सा पादत्राणानि आनीय तेषां भोजनार्थं दास्यति। मन्त्रबलेन बोधिसत्त्वः तस्याः सर्वं वचनम् अबुध्यत, गवाक्षात् झुक्त्वा यात्रिणं सावधानं कृत्वा पादत्राणानि सुरक्षितं स्थापयितुम् आदिष्टवान्। शृगालिका क्षुधिता क्रुद्धा च प्रत्यागता।

कतिपयासु रात्रिषु सा पुनः आगता, तया राजप्रासादस्य सरोवरे मद्यपानेन निमग्नः एकः मृतः पुरुषः दृष्टः, यस्य वस्त्राणि स्वर्णमुद्रिका च अद्यापि तस्मिन् आसन्। पुनः सा स्वशिशुभ्यः तस्मिन् भोजने प्रतिज्ञां कृतवती, परं बोधिसत्त्वः तदपि अश्रौषीत्। सः शवात् सम्पत्तिं अपसारयित्वा तं जले निमज्जितवान्। द्विवारं निराशा सा शृगालिका क्रोधेन राजकुमारं शप्तवती: तृतीये दिने शत्रुराजा नगरं परिवेष्टयिष्यति, पिता तं युद्धाय प्रेषयिष्यति, तत्र च सः हतः भविष्यति, सा च स्वयं तस्य छिन्नकण्ठरक्तं पास्यति।

तृतीये दिने सत्यमेव एकः शत्रुराजा नगरं परिवेष्टितवान्, ब्रह्मदत्तः च पुत्रं युद्धाय गन्तुं आदिष्टवान्। राजकुमारः शृगालिकायाः शापात् भीतः अपि आज्ञां पालितवान्। सः शत्रोः द्वारम् अगत्वा अन्येन द्वारेण निर्गतः, सर्वा प्रजा च तस्मिन् विश्वस्य तस्य पृष्ठतः प्रचलिता। स्वं निरवलम्बं दृष्ट्वा वृद्धः राजा भयं गतः। सः केवलं स्वप्रधानमहिषीं, कुलपुरोहितं, परन्तपनामानं च एकं परिचारकं, यस्य नाम्ना इदं जातकं प्रसिद्धम्, गृहीत्वा रात्रौ वेषपरिवर्तनेन वने पलायितवान्। पितुः पलायनवार्तां श्रुत्वा बोधिसत्त्वः प्रत्यावृत्य परिवेष्टनं भञ्जितवान्, वाराणसीराज्यं च स्वयं स्वीकृतवान्।

वने निर्वासितः राजा नद्याः तीरे पर्णैः कुटीरं निर्मितवान्, वन्यफलैः च जीवनं यापितवान्। सः स्वपुरोहितेन सह प्रतिदिनं फलसङ्ग्रहार्थं गच्छति स्म, परन्तपः च रानीरक्षार्थं पृष्ठे तिष्ठति स्म, या तदा राज्ञः गर्भं धारयति स्म। एवं एकान्ते बारं बारं सहवासात् रानी परन्तपेन सह गुप्तं सम्बन्धं कृतवती। राजा यदि कदापि एतत् जानीयात् इति भीत्या सा परन्तपं राज्ञः वधाय प्रेरितवती। सा योजनां अवदत्: राजा सदा परन्तपेन एव खड्गं स्नानवस्त्रं च नद्यां नेतुं आदिशति; तत्र यदा राजा असावधानः स्यात्, तदा सः तस्य प्राणान् हत्वा शवं वने प्रच्छादयेत्।

यस्मिन् दिने परन्तपः रानीयोजनां कार्यान्वितवान्, तस्मिन् दिने कुलपुरोहितः तस्मिन् एव स्नानस्थानस्य समीपे एकस्मिन् वृक्षे फलसङ्ग्रहार्थम् आरूढः आसीत्। स्वस्थानात् सः परन्तपं राजानं गृहीतं दृष्टवान्, राज्ञः भयत्रस्तां चीत्कारं च श्रुतवान्, यः क्षणमात्रेण निरुद्धः। भयेन कम्पमानः पुरोहितः पादं स्खलितवान्, शाखासु कोलाहलेन अधः पतितवान्। कार्ये संलग्नः परन्तपः शब्दं श्रुत्वा अपि समीपे कमपि अपश्यत्, कार्यसमाप्त्यनन्तरं स्नात्वा निर्विघ्नं गतवान्।

पुरोहितः स्वगुप्तस्थानात् कम्पमानः बहिः आगतः। स्वप्राणरक्षार्थं सः कुटीरं प्रत्यागत्य अवदत् यत् वने सर्पस्य विषश्वासेन तस्य नेत्रे अन्धीभूते। परन्तपः तं विश्वसत् तदारभ्य स्वयमेव फलसङ्ग्रहं कृतवान् तथा पुरोहितस्य परिचर्यां च अकरोत्।

कालान्तरे रानी पुत्रं प्रासूत, यः वस्तुतः हतस्य राज्ञः एव पुत्रः आसीत्, परन्तु सः परन्तपं स्वपितरं मत्वा वर्धितः, अतीतविषये सर्वथा अनभिज्ञः। पुरोहितः स्वगुप्तं रहस्यं स्वदुःखं च स्वान्धत्वस्य आवरणेन वर्षाणि यावत् गोपितवान्। यदा कदा समीपे शाखायाः कम्पनेन पुनः उद्भूतं पुराणं भयं स्मरन् सः स्वयमेव अर्धस्वरेण बडबडति स्म, यत् रानी परन्तपः च सामान्यं प्रलापं मत्वा अगणयन्।

यदा राजकुमारः षोडशवर्षीयः अभवत्, तदा पुरोहितः तं तस्मिन् एव पुरातने स्नानस्थाने नीत्वा स्वनेत्रे दीर्घकालं निमीलिते उन्मील्य सत्यं कथितवान्। परन्तपः तस्य पिता न आसीत्। वास्तविकः पिता वाराणस्याः राजा आसीत्, यः एतस्मिन् एव स्थाने यं स्वपितरम् इति सः मन्यते स्म तेन, मातुः पूर्णसहमत्या, हतः समाधिस्थापितः च। ततः कतिपयदिनानि पुरोहितः राजकुमारं खड्गसञ्चालनं शिक्षितवान्।

एकस्मिन् प्रभाते युवराजकुमारः परन्तपं नद्यां स्नानार्थं निमन्त्रितवान्। यदा परन्तपः जले अवतीर्णः, तदा राजकुमारः तस्य शिखां गृहीतवान्, यथा सः पूर्वं राज्ञः शिखां गृहीतवान् आसीत्, तथा च स्पष्टम् उक्तवान् यत् तस्मिन् पुराणे अपराधे प्रतिशोधस्य घटिका उपस्थिता। राजकुमारेण परन्तपस्य सः एव अन्तः कृतः, यः परन्तपेन पिता प्रति कृतः आसीत्, शवः च तस्मिन् एव भूभागे निखनितः। ततः स्नात्वा सः शान्तिपूर्वकं कुटीरं प्रत्यागतः। तत्र सः पुरोहितं सर्वं कथितवान्, मातरं तस्याः भागे स्वस्य निन्दितवान्, ततः त्रयः सहैव वाराणसीं प्रति प्रत्यागताः।

वाराणस्यां बोधिसत्त्वः, यः परिवेष्टनदिनात् न्यायेन राज्यं करोति स्म, राजकुमारस्य स्वागतं कृतवान् तथा तं स्वयं उपराजपदे नियुक्तवान्। स्वयं बोधिसत्त्वः दानेन अन्यैः सत्कर्मभिः च शासनं निरन्तरम् अकरोत्, अन्ततः सद्जीवनस्य फलरूपेण स्वर्गमार्गं प्रति अग्रसरः अभवत्।

शास्त्रा इयं कथा वेणुवने तेषां भिक्षूणां कृते उक्ता, ये देवदत्तस्य पुनःपुनः कृतैः बुद्धस्य प्राणहरणप्रयासैः—धनुर्धरान् वेतनेन नियोज्य, शिलां लुठयित्वा, नालागिरि-नामकं गजं मोचयित्वा च—व्यथिताः आसन्। बुद्धः तान् अवदत् यत् देवदत्तः पूर्वमपि तं हन्तुं प्रयतितवान्, परन्तु तेषु कोऽपि प्रयासः तं कदापि भीतं न अकरोत्। ततः सः जन्मपरिचयम् अददात्: तस्मिन् काले देवदत्तः स वृद्धः राजा आसीत्, स्वयं च सः युवा उपराजः आसम्।

परन्तपजातकं पालित्रिपिटकस्य क्षुद्रकनिकायान्तर्गते जातकसङ्ग्रहे प्रामाणिका कथा सङ्ख्या ४१६, या सङ्ग्रहस्य तृतीये खण्डे सङ्कलिता। अस्याः कथायाः स्पष्टं भवति यत् पितुः भयम् अपि विश्वस्तसेवकस्य विश्वासघातः अपि तं स्पृशितुं नाशक्नुताम्, यः तयोः सम्मुखीभूतः द्वेषरहितः आसीत्। येन द्वेषेन वृद्धः राजा स्वपुत्रं निर्वासयितुं प्रेरितः, सः अन्ततः वने तस्यैव विनाशस्य शोकस्य च कारणम् अभवत्—यथा एषः एव द्वेषः जन्मनि जन्मनि देवदत्तं बुद्धविरुद्धेषु तस्य पुनःपुनः प्रयासेषु विनाशं प्रति अनयत्।