पूतिमांसजातकम्

पालिपिटकस्य क्षुद्रकनिकायस्य जातकसङ्ग्रहे सङ्ख्या ४३७ इयं पूतिमांसजातकम् भगवता बुद्धेन जेतवने तेभ्यः भिक्षुभ्यः उक्तं यैः स्वेन्द्रियाणि न रक्षितानि आसन्। सः तान् बाह्यस्य आन्तरस्य च सौन्दर्यस्य आकर्षणात् सावधानं कृतवान्, यतः यः भिक्षुः तादृशेषु विषयेषु मनः रमयति सः स्वोचितात् क्षेत्रात् पतति, अर्थात् स्मृत्युपस्थानेभ्यः, सम्यक्प्रधानेभ्यः, ऋद्धिपादेभ्यः, आर्याष्टाङ्गिकमार्गात्, नवभ्यः लोकोत्तरावस्थाभ्यश्च। अनुचिते क्षणे दृष्टिः कथं विपथं नयति इति दर्शयितुं सः शृगालं पूतिमांसम् आख्यातवान्।

बनारसनगरे राज्ञः ब्रह्मदत्तस्य काले हिमालयस्य ढलानेषु एकस्यां पर्वतगुहायां शतशः वन्याः अजाः निवसन्ति स्म। समीपे पूतिमांसः नाम शृगालः तस्य भार्या वेणी च निवसतः स्म; पूतिमांसः इति 'दुर्गन्धमांसम्' इत्यर्थः, वेणी इति 'वेणीबन्धा' इत्यर्थः। शृगालः भोजनार्थम् अजाः हन्ति स्म, समूहः क्षीयमाणः केवलं एकां प्रज्ञावतीम् अजां मेळमातरम् अवशेषयति।

मेळमाता प्रत्यक्षं ग्रहीतुं न शक्या आसीत् अतिचतुरा, अतः शृगालैः योजना कृता। वेणी अजया सह मैत्रीं करिष्यति, पूतिमांसः च मृत इव नटिष्यति। यदा अजा तस्य शोकाय आगमिष्यति तदा सः उत्थाय तां गृह्णीयात्।

वेणी अजायाः विश्वासं प्राप्य तां आपाततः मृतस्य शृगालस्य दिशि नीतवती। किन्तु मेळमाता शङ्कितवती। सा वेणीं पुरतः प्रेषितवती दूरात् च अवलोकितवती, भूमौ पतितायाः आकृतेः प्रत्येकं चलनं तुलयन्ती, यतः सा जानाति स्म यत् मधुरवचनैः आगच्छन् मित्रम् अपि छद्मवेशेन आखेटकः भवितुम् अर्हति।

पूतिमांसः शिरः उन्नीय उन्मीलितनेत्रैः स्थितवान्। मेळमाता तत्क्षणं छलं विज्ञाय पलायिता, धावन्ती च उद्घोषितवती यत् तस्याः तादृशस्य दृष्टेः रूपं न रोचते, तादृशात् मित्रात् सावधानेन भाव्यं दूरं च स्थातव्यम्।

वेणी प्रत्यावृत्य स्वपतिम् अतिरोषेण अवदत् यत् मृत्यूनाटकं कुर्वन् शिरः उन्नीय घूरणं कियत् मूर्खता आसीत्। पूतिमांसः प्रत्युत्तरे वेणीम् अदोषयत् यत् सा मैत्र्याः प्रशंसां करोति स्म, यतः सा अधुना निराशा उपविष्टा अस्ति।

वेणी अजां प्रति पश्चाद् गत्वा तां प्रत्यावर्तयितुम् अयतत्, वदन्ती यत् तस्याः पतिः पुनः जीवितः अस्ति, याचन्ती च यत् सा पुरातनीं मैत्रीं नवीकरोतु। मेळमाता अङ्गीकारं नाटयित्वा अवदत् यत् सा महता परिवारेण सह आगमिष्यति। चिन्तिता वेणी पृष्टवती कः तया सह आगमिष्यति, तदा मेळमाता भयानकानां शिकारिश्वानानां नामानि निर्दिष्टवती, यत्र मालिय-पिङ्गियौ अपि आस्ताम्, ये तां भोजपर्यन्तं नेष्यन्ति।

भीता वेणी अजां स्वस्थाने एव स्थातुम् आग्रहीत्, प्रतिश्रुत्य च यत् सा तस्याः अभिवादनं पत्यै वक्ष्यति। सा गृहं प्रति अधावत्, तौ शृगालौ पलायितौ, तस्य स्थानस्य समीपं पुनः कदापि न आगतौ। यत् अजा समग्रे समूहे विनष्टे अपि स्वबुद्धिं न नष्टवती, सा शान्त्या जीविता।

कथां समाप्य बुद्धेन सम्बोधेः अनन्तरं एका गाथा उक्ता: ये प्रज्ञावन्तः सन्ति ते जानन्ति कदा नेत्रे उन्मीलनीये कदा च निमीलनीये, अनुचिते क्षणे पश्यन् च पूतिमांसवत् दुःखं प्राप्नोति। ततः सः अस्य जन्मनः बोधिसत्त्वं समीपस्य प्राचीनस्य वनवृक्षे निवसन्तं देवतारूपेण अभिज्ञातवान् यः एतानि सर्वाणि पश्यति स्म।

मेळमातां रक्षितवत् न बलं न साहसं वा, अपि तु विश्वासात् पूर्वं सावधानं धैर्यपूर्णं च अवलोकनम्। एषैव विवेकशक्तिः बुद्धः जेतवनस्य भिक्षुभ्यः याचितवान्: इन्द्रियाणां रक्षणं, मनोहरं रूपं मार्गात् न विचालयितुं च। यः भिक्षुः अनुचिते क्षणे पश्यति, यः वा अपरीक्ष्य बाह्यरूपे विश्वसिति, सः तस्मिन् शृगाले सदृशः यः शिरः उन्नीतवान्, सः शत्रोः बलेन न, अपि तु स्वस्यैव असावधानैः नेत्रैः पराजितः। अतः संयमः जडता नास्ति, अपि तु शान्तः सजगः च प्रज्ञा अस्ति, या मार्गे यात्रिकं संघं च सुरक्षितं करोति।