कोकालिकजातकम्

पालित्रिपिटकस्य जातकसंख्या 331 वाराणस्याः राजा ब्रह्मदत्तस्य कथां कथयति, यः मूलतः सद्भावपूर्णः शासकः एकेन स्थायिना दोषेन भारितः आसीत्। सः प्रत्येकायां सभायां निरन्तरं वदति स्म, स्वमन्त्रिणः अपि बाधयन्, विषयाणां सम्यक् विचारात् पूर्वमेव वदन्, गोपनीयानि कार्याणि च तेषां कर्णयोः प्रविशति स्म येषां श्रवणेऽधिकारः नासीत्।

बोधिसत्त्वः राज्ञः विश्वस्तः मन्त्री सन् दीर्घकालं यावत् इमं स्वभावं प्रत्यक्षनिन्दया राज्ञः अभिमानम् अनाहत्य संशोधयितुम् इच्छति स्म। सः एतादृशम् उदाहरणं प्रतीक्षमाणः आसीत्, यत् केवलशब्देन प्रस्तावितेन कस्यापि तर्केन अधिकतया मृदुतया शिक्षां दद्यात्।

एकदा राजोद्याने एषा शिक्षा स्वयमेव आगता। एकः काकः महाम्रवृक्षस्य शाखासु नीडं निर्मितवान्, अजानन् एव स्वशावकैः सह एकं कोकिलाण्डं अपि उत्पादितवान्, यत् गुप्तरूपेण तेषां मध्ये स्थापितम् आसीत्।

युवा कोकिला काकस्य सावधानेन पोषणेन समृद्धा अभवत्, नीडस्थशावकवत् एव शीघ्रं स्वस्थतया च वर्धमाना, यावत् सा मौना स्थित्वा सामान्यशावकवत् आनीतम् आहारं स्वीकुर्वती आसीत्, तावत् तस्याः सत्यः स्वभावः गुप्तः आसीत्।

स्वपक्षौ सुरक्षां प्रति उड्डयनाय पर्याप्तं बलिष्ठौ भवितुं पूर्वमेव युवा कोकिला आत्मानं संयन्तुम् अशक्नोत्। सा स्वस्य विशिष्टम् आह्वानम् अकरोत्, यत् कस्यापि काकस्य स्वरात् सर्वथा भिन्नम्; तस्मिन् एकस्मिन् शब्दे पालकमात्रा निर्विवादं प्रमाणं प्राप्तं यत् परकीयः जनः सदा स्वनीडे पोषितः आसीत्।

यं पक्षिणं स्वजातिः दीर्घकालं प्रतिस्पर्धिनं मन्यते स्म, तस्य स्वरं परिचित्य काकः यं कोकिलशावकं सः पोषितवान् आश्रितवान् च, तस्मिन् प्रहरति स्म। युवा पक्षी, यः अद्यापि तस्य संकटात् उड्डयितुं दुर्बलः आसीत् यं तस्य स्वरः उद्घोषितवान्, नीडात् पतितः, यस्य वृक्षस्य अधः राजा बोधिसत्त्वश्च उपविष्टौ आस्ताम्, तत्रैव मृतः।

बोधिसत्त्वः पतितं शावकं प्रदर्श्य राज्ञे स्पष्टम् अवदत् यत् अनुचितक्षणे दत्तं वचनं, यद्यपि सत्यं सदाशयं वा स्यात्, वक्तारम् एव तथैव नाशयति यथा कोकिलायाः स्वकीया अकालिका आह्वानध्वनिः तां नाशितवती। तान्येव शब्दानि, योग्यकालपर्यन्तं निरुद्धानि, कदापि हानिं न कुर्वन्ति, प्रायः च महत् कल्याणं कुर्वन्ति।

शावकस्य भाग्यं स्वस्य अभ्यासेन कियत् यथार्थतया मेलति इति दृष्ट्वा, यत् सः कस्मिन् अपि क्षणे अपेक्ष्यमाणात् पूर्वं वदति स्म, राजा ब्रह्मदत्तः अपि शिक्षायाः बलम् अनुभूतवान्, विना प्रत्यक्षं दोषारोपणम्। तस्मात् दिनात् सः स्वशब्दान् अवसरस्य तुलायां मापितवान्, न तु मनसि आगतमात्रेण तानि विसृष्टवान्।

कोकिलाया आह्वाने स्वयं असत्यं वा लज्जाजनकं वा किमपि नासीत्, यतः कोकिलवत् आह्वानं कुर्वती कोकिला केवलं सा एव भवति यत् सा जन्मतः अस्ति। यत् तां नाशयति स्म तत् तस्याः ध्वनेः विषयः कदापि न आसीत्, अपि तु यः क्षणः स्वरस्य उपयोगाय तया वृतः सः क्षणः आसीत् — यदा सा अद्यापि पूर्णतया स्वपालकमातुः संरक्षणे आश्रिता आसीत्, तत् संरक्षणे अपसृते च स्वरक्षणाय किमपि नासीत्। राज्ञः स्वाभ्यासः मानवरूपेण तत् एव संकटं वहति स्म। तस्य शब्दाः कदाचित् एव असत्याः आसन्, परं मन्त्रणा तुलिता भवेत् अथवा विषयः उच्चारणयोग्यः भवेत् इत्येतत् पूर्वमेव तान् विसृजनं तं तदेव मूल्यं दापयति स्म यत् मौनं रक्षेत्।

बुद्धः एषां कथां जेतवने कोकालिकनामकं भिक्षुं प्रति कथितवान्। कोकालिकः एकदा प्रमुखशिष्यौ सारिपुत्त-मोग्गल्लानौ आतिथ्यं कृतवान्, परन्तु यदा गृहस्थोपासकाः तौ स्थविरौ सम्मानितवन्तः, न तु तम्, तदा सः तौ पापेच्छौ इति निन्दितवान्। बुद्धः तेषु विश्वसितुम् अन्वरुधत्, तथापि सः आरोपं पुनरुक्त्वा निर्गतः। तस्य शरीरे पीडादायकाः व्रणाः उत्पन्नाः, वर्धिताः विदीर्णाश्च, सः जेतवनस्य द्वारे पतितः। मृत्योः पश्चात् सः पद्मनरके उत्पन्नः। यदा भिक्षवः एतद् विषये चर्चां कृतवन्तः, तदा बुद्धः अवदत् यत् कोकालिकः स्वकीयवाचा विनष्टः इति एतत् प्रथमं न। ततः सः उपरि कथितां कथां कथितवान्, अन्ते च तं युवां कोकिलां कोकालिकम्, स्वं च बुद्धिमन्तं मन्त्रिणम् अभिजानाति स्म। एवं शावकस्य एकः अकालिकः आह्वानध्वनिः तस्य वाचः विरुद्धे चिरस्थायिनी चेतावनी अस्ति, या मुखात् निर्गत्य पुनः आह्वातुं न शक्यते।