रथलट्ठिजातकम्

पालिपिटकस्य जातकसङ्ख्या ३३२ इयं कथा भगवता बुद्धेन जेतवने कोसलराजस्य कुलपुरोहितम् अधिकृत्य उक्ता। स्वकीयायाः जागीरस्य एकं ग्रामं प्रति रथेन गच्छन् सः सङ्कीर्णे मार्गे शकटानां सार्थं मिलितवान्, वारं वारं चीत्कृत्य तेषां मार्गनिवारणम् अयाचत। यदा एकं शकटं न अपसृतम्, तदा सः प्रथमस्य शकटचालकं प्रति स्वप्राजित्रयष्टिम् अक्षिपत्। सा यष्टिः स्वीयरथस्य युगे अताडयत्, प्रत्यावृत्य च तस्य ललाटे प्रहृत्य गूमडम् उदपादयत्। सः राजानं प्रति प्रत्यागत्य अवदत् यत् शकटचालकैः तस्मिन् आक्रमणं कृत्वा सः आहतः अस्ति। शकटचालकाः आहूताः, न्यायाधीशाः च अवधारयन् यत् दोषः केवलं पुरोहितस्यैव अस्ति। यदा भिक्षवः धर्मसभायां एतद् विषयं चर्चयन्ति स्म, तदा बुद्धः अवदत् यत् पुरोहितः पूर्वमपि एवम् अकरोत्, ततः सः वाराणस्याः एकां कथां स्मृतवान्।

तस्मिन् पूर्वजन्मनि ब्रह्मदत्तः वाराणस्याः राजा आसीत्, बोधिसत्त्वः च तस्य मुख्यन्यायाधीशः, विधेः बुद्धिमान् अमात्यः, आसीत्।

राज्ञः पुरोहितः, यः ग्रामस्य मुखियः अपि आसीत्, रथेन तस्मिन् ग्रामे प्रतिप्रस्थितः। मार्गे सङ्कीर्णे पथि तेन शकटसार्थः मिलितः, तथा च उत्तरकथायाम् इव सः शकटानां मार्गमुक्त्यर्थं चीत्कृतवान्। तेषु एकं शकटं न अपसृतम्।

क्रुद्धः पुरोहितः प्रथमस्य शकटचालकं प्रति प्राजित्रयष्टिम् अक्षिपत्। सा तस्य स्वीयस्य रथस्य युगम् आहतवती, प्रत्यावृत्य च तस्य ललाटे प्रहृतवती, येन पूर्णतः तस्य स्वकृत्यतः गूमडम् उदपद्यत।

पुरोहितः राजानं प्रति गत्वा परिवादं कृतवान् यत् शकटचालकैः तस्मै प्रहारः कृतः। अस्मिन् समये राजा तथ्यानि न परीक्षितवान्। सः शकटचालकान् आहूय तान् पुरोहितस्य आघातकारिणः इति दोषिणः घोषितवान्, तेषां समस्तं धनं च राजसात् कर्तुम् आदिष्टवान्।

बोधिसत्त्वः प्रत्यवदत्। सः राज्ञे अवदत् यत् केचन जनाः स्वयम् आत्मानं आहत्य अपरं दोषयन्ति, शासकेन च सम्पूर्णं विषयं श्रुत्वैव कार्यं कर्तव्यम्।

बोधिसत्त्वः चतस्रः गाथाः उक्तवान्। प्रथमया उक्तं यत् यः परं आहतवान् सः स्वकीयं व्रणं प्रदर्शयितुं शक्नोति, यः च प्रहारम् अकरोत् स एव परिवादं कर्तुं शक्नोति। द्वितीयया प्रज्ञावतः शासकान् एकपक्षीयदृष्टेः विषये सावधानान् कृत्वा सत्यनिर्णयात् पूर्वम् उभयपक्षौ श्रोतुम् उपदिष्टम्। तृतीयया चेतितम् यत् यः राजा अश्रुत्वैव विषयं निर्णयति, सः अनुचितं करोति, प्रज्ञावति व्यक्तौ च क्रोधः न्याय्यः भवितुं न शक्नोति। चतुर्थ्या तस्य शासकस्य प्रशंसा कृता यः धर्मिष्ठन्यायाधीशवत् सुविचार्य निर्णयं ददाति, स्थायिनं सुयशं च लभते।

राजा सम्यक् श्रुतवान्, विषयं सम्पूर्णं श्रुतवान्, धर्मपूर्वकं च निर्णयं कृतवान्। दोषः केवलं पुरोहिते न्यस्तः, शकटचालकाः च न दण्डिताः।

बोधिसत्त्वस्य परामर्शः तं दायित्वं दर्शयति यत् प्रत्येकः शासकः दावस्य निर्णयात् पूर्वं वास्तविकया सावधानतया श्रोतव्यं मन्यते। यः राजा केवलम् आरोपबलात् दण्डं ददाति, सः निर्दोषस्य हानेः सम्भावनाम् अपि तथैव सहजतया उत्पादयति, यथा दोषिणं दण्डयति।

बुद्धः जातकं समापयन् पुरोहितम् उभयोः कथयोः एकम् एव व्यक्तिं, प्रज्ञावन्तं मुख्यन्यायाधीशं च स्वयमेव अभिज्ञातवान्। निर्दोषानां शकटचालकानां विनाशः रक्षणं वा कदापि स्वयम् आरोपात् न आसीत्। तत् केवलम् इदम् अवलम्बते स्म यत् सत्तायां स्थितः कश्चन तत् विश्वसितुं पूर्वं उभयपक्षौ शृणोति वा न।

शकटचालकान् अन्ततः यत् रक्षितवत् तत् न कश्चन चतुरः तर्कः, अपि तु निर्णयात् पूर्वं श्रवणस्य सरलः परामर्शः आसीत्। यः शासकः आरोपकर्तारम् अभियुक्तं च उभौ श्रोतुम् इच्छति, सः कदाचित् एव एकस्य शब्दे अवलम्बते; यत् वस्तुतः घटितं तस्य सत्यं सामान्यतः तस्य समक्षम् आविर्भवति यः प्रष्टुं पर्याप्तधैर्यवान् अस्ति।