साधीनजातकम्

भगवान् बुद्धः जेतवने इमं जातकम् अकथयत्—पालिजातकनिकाये (बुद्धस्य पूर्वजन्मकथानां प्रामाणिकः सङ्ग्रहः) संख्या ४९४—उपासकानां सभायां, ये उपोसथव्रतं (उपवासव्रतम्) पालयितुं समवेताः आसन्। तेषां भक्तिं प्रशंसन् सः अवदत् यत् पुराकालस्य प्रज्ञावन्तः, एतेषाम् एव उपोसथव्रतानां निष्ठापूर्वकं पालनेन, सदेहं स्वर्गं गत्वा तत्र अतिदीर्घकालं निवसितवन्तः; तथा च कियत् दूरं एतादृशी भक्तिः मर्त्यं नेतुं शक्नोति इति दर्शयितुं सः राजः साधीनस्य प्राचीनां कथाम् आख्यातवान्।

विदेहराष्ट्रे बोधिसत्त्वः राजा साधीनरूपेण जातः, मिथिलानगर्याः धर्मेण राज्यम् अकरोत्। तेन स्वराजधान्यां षट् दानशालाः स्थापिताः, प्रतिदिनं च षट्लक्षमुद्राः दाने वितरिताः। असीमदानशीलतायाः अतिरिक्तं सः पञ्चशीलानि निर्दोषं पालयति स्म, स्वयं च उपवासव्रतं धारयति स्म, येन स्वप्रजाः अपि तदेव आचारं स्वीकुर्युः।

राज्ञः गुणानां वार्ता त्रयस्त्रिंशद्देवलोकम् अपि प्राप्ता। तस्मिन् स्वर्गलोके युवानः देवकुमाराः शक्रस्य समक्षं समवेताः साधीनस्य पुण्यानाम् इतीव प्रशंसाम् अकुर्वन् यत् ते तं स्वचक्षुर्भ्यां द्रष्टुम् अभिलषन्ति स्म। तेषाम् इच्छया प्रेरितः शक्रः तं धर्मनिष्ठं राजानं स्वर्गम् आनेतुं सङ्कल्पितवान्, स्वसारथिं मातलिं तम् आनेतुम् आज्ञापयत्।

पूर्णिमानिशायां मातलिः दिव्यरथेन अवतरत्, चन्द्रमण्डलस्य अतीव समीपे तं चालयन्; यत् मिथिलावासिनः ऊर्ध्वं दृष्ट्वा आश्चर्येण उच्चैः क्रोशन्ति स्म, शिरसः उपरि गच्छन्तम् अद्भुतं दृष्ट्वा तेषां रोमाञ्चः अभवत्। मातलिः रथं राजा साधीनस्य समीपम् अवतारयत्, तं स्वस्य जीवितेन शरीरेण स्वर्गं गन्तुं निमन्त्रितवान्। मन्त्रिणः महिषीं च आश्वास्य राजा रथम् आरुह्य आकाशमार्गेण ऊर्ध्वं नीतः।

शक्रः राजा साधीनं महता सत्कारेण स्वीकृतवान्, स्वर्गनगर्याः अर्धं शासनाय तस्मै दत्तवान्—दशसहस्रयोजनानि दिव्यभूमिः, तस्य सेवायै सपादकोटिः अप्सरसः (शक्रस्य सार्धद्विकोटीनाम् अर्धम्), तथा वैजयन्तनामके राजप्रासादे एकः भागः। तत्र साधीनः तादृशे वैभवे निवसति स्म, यस्य समानं कोऽपि पार्थिवं राज्यं न धारयति स्म।

राजा साधीनः मनुष्याणां गणनया सप्तशतवर्षाणि यावत् तस्मिन् स्वर्गे अवसत्, स्वकीयेन पार्थिवेन पुण्येन अर्जितानि सुखानि भुञ्जानः। किन्तु एतादृशेन वैभवेन परिवृतः अपि सः विस्मृतवान् न यत् कारणैः निर्मितं सर्वं वस्तु एकदा अवश्यं नश्यति; यथा यथा तस्य पूर्वकर्मणां फलं मन्दं मन्दं परिसमाप्तिम् अगच्छत्, तथा तथा तस्य अन्तः असन्तोषः उदेति स्म।

अतिथेः अस्वस्थतां ज्ञात्वा शक्रः तं स्वस्य एव दिव्यदानशीलतया स्वर्गे सदा स्थातुं प्रस्तावम् अकरोत्। राजा साधीनः प्रस्तावम् अस्वीकृतवान्, उत्तरं दत्त्वा यत् अन्येन हस्तेन प्राप्तेषु आशीर्वादेषु तस्य रुचिः नास्ति, यतः यत् वस्तुतः तस्य स्वकीयं तत् केवलं स्वकर्मणाम् आधारे स्थित्वा एव आगच्छति। सः तस्य स्थाने मनुष्यलोके प्रत्यावर्तनं याचितवान्, यत्र सः देवेन दत्तं पुण्यं न, अपि तु स्वार्जितेन पुण्येन जीवितुं कर्तुं च शक्नुयात्।

शक्रः तस्य याचनाम् अङ्गीकृतवान्, मातलिः पुनः दिव्यरथं चालितवान्; अस्मिन् समये राजानं साधीनम् आकाशात् अधः आनीय यस्मात् उद्यानात् सः प्रथमं ऊर्ध्वं गतः, तस्मिन्नेव मिथिलायाः उद्याने मृदु अवतारितवान्।

स्वर्गे यापितेषु कालेषु पृथिव्यां सप्तशतवर्षाणि अतीतानि आसन्, मिथिलायाः सिंहासनं च इदानीं राज्ञः नारदस्य आसीत्, यः साधीनस्य एव सप्तपीढीदूरः वंशजः आसीत्; तस्मिन् दूरे काले, इति कथ्यते, मनुष्याः शतं विंशतिं वर्षाणि न अतिक्रम्य जीवन्ति स्म। यदा तस्य वंशजाः मुकुटं तस्मै प्रत्यर्पयितुम् इच्छन्ति स्म, तदा साधीनः तत् सरलतया प्रत्याख्यातवान्, स्पष्टतया उक्त्वा यत् तस्य राजमुकुटस्य काङ्क्षा सर्वथा नास्ति।

स्वपूर्वराज्यं पुनः प्राप्तुं न, अपि तु राजा साधीनः स्वशेषानि सप्तदिनानि यथा प्रथमे शासने तथैव उदारतया दानेन यापितवान्; तेषु सप्तसु दिनेषु अतीतेषु सः देहं त्यक्त्वा पुनः देवेषु जातः।

कथायाः समाप्तौ बुद्धः प्रकटितवान् यत् कथायां प्रत्येकः पात्रः कः अभवत्: आनन्दः राजा नारदः अभवत्, अनुरुद्धः शक्रः अभवत्, बुद्धः स्वयं च राजा साधीनः आसीत्।

साधीनजातकं न दावति यत् स्वर्गः, यावान् वा दीर्घजीवी वा स्यात्, कदापि सत्यं स्वामित्वं भवितुम् अर्हति; दशसहस्रयोजनानां दिव्यभूमिः सपादकोटिः सेवारताः अप्सरसश्च अन्ते अपि अन्येन हस्तेन दत्ताः आशीर्वादाः एव अवशिष्टाः। तस्य स्थाने एषा कथा तस्य राज्ञः उदाहरणं सुरक्षति, यः उपवासव्रतानि एतादृश्या निष्ठया पालितवान् यत् सः सदेहं देवसभां प्राप्तवान्, यः च तस्मिन् वैभवस्य शिखरेऽपि स्वार्जितस्य पुण्यस्य कठिनकर्मणः प्रत्यावर्तनं वरीतवान्, न तु सदा तादृशे पुण्ये जीवितुं यत् स्वयं न निर्मितवान्।