सम्भवजातकम्

जेतवने निवसन् बुद्धः प्रज्ञापारमितायाः प्रशंसार्थं इमां कथां उक्तवान्। पालित्रिपिटकस्य जातकसङ्ख्या ५१५ इमां कथां अभिलिखति, तथा अयं पुनर्कथनं तस्मिन् पाठे अनुसरति। अस्याः कथायाः अग्रभागः दीर्घतरां महौम्मग्गकथां निर्दिशति, यत्र एव बोधिसत्त्वः बाल्यावस्थायाम् एव तादृशीं तीक्ष्णां अन्तर्दृष्टिं प्रदर्शयति। बुद्धः अवदत् यत् कठिनप्रश्नानां उत्तरदाने तस्य कौशलं नूतनं नासीत्, तथा तत् दर्शयितुं सः श्रोतॄन् पूर्वजन्मनि नीतवान्।

पुरा दीर्घकाले कुरुदेशस्य इन्द्रपत्ते राजा धनञ्जयः कौरव्यः राज्यं कृतवान्। सुचिरतनामा ब्राह्मणः तस्य लौकिक-आध्यात्मिकविषयेषु पुरोहितः सल्लाहकारः च आसीत्। राजा धर्मेण शासनं कृतवान्, उदारतया दानं च दत्तवान्। एकस्मिन् दिने सः सुचिरतं सम्मानेन उपवेश्य सत्यस्य सेवाविषये एकं प्रश्नं पृष्टवान्।

राजा चतसृषु गाथासु प्रश्नं पृष्टवान्। सः अवदत् यत् सः शासनस्य आधिपत्यस्य च स्वयं मूल्यं न मन्यते। सः केवलं धर्मेण कर्म कर्तुम् इच्छति, अधर्मं परिहर्तुम् इच्छति, यत् राज्ञः सर्वोपरि कर्तव्यम् अस्ति, तत् कर्तुम् इच्छति। एतेन सः आशयति स्म यत् इह परत्र च सः निन्दारहितः भविष्यति, देवमनुष्येषु यशस्वी नाम प्राप्स्यति। सः ब्राह्मणं प्रार्थितवान् यत् सः स्पष्टं वदतु यत् साधुः सत्यं च वस्तुतः किम् अस्ति।

पाठः वदति यत् एषः गहनः प्रश्नः आसीत्, सर्वज्ञस्य बुद्धस्य अथवा तस्य अभावे सर्वज्ञतां अन्वेषमाणस्य बोधिसत्त्वस्य योग्यः। सुचिरतः न तादृशः आसीत्, न च सः तथा नटितवान्। सः अङ्गीकृतवान् यत् केवलं विधुरः एव तस्य उत्तरं दातुं शक्नोति। राजा तत्क्षणमेव तं लक्षमुद्रामूल्यकेन सुवर्णपट्टेन सह प्रेषितवान्, यत्र उत्तरं लेखितव्यम्। राजा तस्मै रथं, रक्षकान्, उपहारं च दत्तवान्। सुचिरतः प्रत्येकं स्थानं गतवान् यत्र ज्ञानिनः निवसन्ति स्म, परन्तु समग्रे भारतवर्षे कमपि तस्य समाधानं दातुं समर्थं न प्राप्तवान्, अन्ते वाराणसीं प्राप्तवान्।

विधुरः सुचिरतस्य युवावस्थायाः मित्रम् आसीत्, समानस्य आचार्यस्य गृहे अध्ययनं कृतवान्। टीकायाम् उक्तं यत् सः वाराणस्याः राज्ञः पुरोहितः आसीत्। सुचिरतः तं प्रातःभोजने दृष्टवान्, भोजनानन्तरं च स्वकार्यं व्याख्यातवान्। विधुरः अवदत् यत् विषयः तं प्लावितगङ्गा इव अभिभवति, तथा सः तं स्वबुद्धिमान् पुत्रं भद्रकारं प्रति प्रेषितवान्। भद्रकारः तं स्वागतं कृत्वा अवदत् यत् तस्य मनः लौकिकप्रयासेषु निमग्नम् अस्ति, अतः सः उत्तरं दातुं न शक्नोति। सः सुचिरतं स्वकनिष्ठभ्रात्रे सञ्जयाय प्रेषितवान्। सञ्जयः अपि अवदत् यत् सः विक्षिप्तः अस्ति, तथा नद्याः पारं गच्छन् प्रत्येकवारं सः सङ्कटं अनुभवति। सः ब्राह्मणं स्वकनिष्ठभ्रात्रे सम्भवाय निर्दिष्टवान्, सप्तवर्षीयं बालकम्, यं सः स्वयमपेक्षया लक्षगुणं प्रज्ञावन्तं कथितवान्।

सुचिरतः विषण्णः अभवत्। यदि पिता द्वौ पुत्रौ च उत्तरं दातुं न शक्नुवन्ति, तर्हि सामान्यः बालकः सत्यं श्रेयश्च कथं ज्ञास्यति इति सः पृष्टवान्। सञ्जयः अवदत् यत् सः सम्भवस्य यौवनं न तिरस्कुर्यात्। द्वादशगाथासु सः स्वभ्रातरं प्रतिमाभिः प्रशंसितवान्। सम्भवः अन्यान् अतिक्रम्य प्रकाशते, यथा स्पष्टः चन्द्रः तारकाः अतिक्रम्य, यथा एप्रिल-मासः अन्यान् मासान् अतिक्रम्य, यथा सुगन्धितः गन्धमादनपर्वतः देवान् आश्रयति। वृषभः बलेन स्वजातिं दर्शयति, अश्वः वेगेन, गौः क्षीरेण। ऋषिः, सञ्जयः अवदत्, स्वप्रज्ञावचनैः ज्ञायते।

सञ्जयः गवाक्षं उद्घाट्य द्वारसमीपे वीथ्यां अन्यैः बालकैः सह क्रीडन्तं स्वर्णवर्णं बालकं दर्शितवान्। सुचिरतः अधः गत्वा तं वस्त्रं एकस्मिन् स्कन्धे शिथिलं प्रक्षिप्य, उभाभ्यां हस्ताभ्यां मृत्तिकां उद्धृत्य क्रीडन्तं दृष्टवान्। सम्भवः पृष्टवान् यत् किं तं अत्र आनीतवान्। ब्राह्मणः अवदत् यत् सः सम्पूर्णं भारतवर्षं भ्रमितवान्, परन्तु राज्ञः प्रश्नस्य उत्तरं दातुं कमपि न प्राप्तवान्। बालकः अनुभवितवान् यत् सः ज्ञाने वृद्धः अस्ति, तथा स्वक्रीडायाः विषये किञ्चित् लज्जितः अस्ति। सः मृत्तिकां त्यक्त्वा, स्ववस्त्रं सुव्यवस्थितं कृत्वा, ब्राह्मणं पृच्छतु इति अवदत्। सुचिरतः गाथायां राज्ञः प्रश्नं पुनः उक्तवान्।

सम्भवः मृदु सावधानतया आरब्धवान्। राजा साधुं सत्यं च ज्ञास्यति, सः अवदत्, परन्तु राजा तदा किं करिष्यति इति कः ज्ञातुं शक्नोति? ज्ञानं हि अद्यापि कर्म नास्ति। ततः सः स्वोत्तरं दत्तवान्। राज्ञे वदतु यत् श्वः अद्य च कदापि सम्यक् समानौ न भवतः, अतः सः प्रज्ञावान् भवतु तथा प्रत्येकम् अवसरं यथावसरं ग्रहीतु। राज्ञा दुष्टमार्गं वर्जयितव्यः, मूढः इव दुर्मार्गे न चरितव्यम्। सः कदापि स्वात्मनः हानिम् आत्मसात् न कुर्यात्, कदापि अधर्मेण न कर्म कुर्यात्, कदापि भ्रातरं असन्मार्गे न नयेत्। यः एतानि बिन्दून् पालयति, सः वर्धमानेन चन्द्रेण इव यशसा वर्धते, मित्राणां प्रकाशरूपेण प्रकाशते, स्वजनानां प्रियः भवति। यदा तस्य शरीरं विफलं भवति, तदा प्रज्ञावान् स्वर्गं गच्छति।

यदा सम्भवः वीथ्यां उपदिशति स्म, तदा तस्य मधुरस्वरः वाराणस्याः द्वादशयोजनपर्यन्तं प्रसृतः। राजा तस्य उपराजाः च श्रवणाय समवेताः। जनसमूहः गर्जति, करतलध्वनिं करोति, वस्त्राणि चालयति, आनन्देन आभरणानि च उत्तारयति स्म। ते यत् उत्क्षिप्तवन्तः, तस्य मूल्यं पुरातनभारतीयगणनानुसारं प्रायः कोटिः (दशलक्षाः) आसीत्। वाराणस्याः राजा बालकं सम्मानितवान्। सुचिरतः तस्मै सहस्रभारं सुवर्णं दत्तवान्, सुवर्णस्य तौलनमापं च, उत्तरं च सिन्दूरेण सुवर्णपट्टे लिखित्वा इन्द्रपत्तं प्रति प्रत्यावर्तितवान्। तत्र सः धनञ्जयराजं उत्तरं न्यवेदयत्, राजा च धर्मे स्थिरः सन् स्वर्गं प्राप्तवान्।

पाठस्य अन्ते बुद्धः अवदत् यत् केवलं अधुना नहि, अपितु अतीते अपि तथागतः, स्वयं बुद्धः, प्रश्नानाम् उत्तरदाने महान् आसीत्। सः जन्मानि अभिज्ञातवान्। आनन्दः राजा धनञ्जयः आसीत्, अनुरुद्धः सुचिरतः आसीत्, काश्यपः विधुरः आसीत्, मौद्गल्यायनः भद्रकारः आसीत्, शारिपुत्रः युवा सञ्जयः आसीत्। स्वयं बुद्धः प्राज्ञः सम्भवः आसीत्।

कथायां शान्तः परिहासः अस्ति। त्रयः माननीयाः वृद्धाः उत्तरं दातुं न शक्नुवन्ति स्म, तथापि हस्तयोः मृत्तिकायुक्तः बालकः तत् कर्तुं समर्थः आसीत्। पाठः बालकं यौवनात् प्रशंसति इति नहि, अपितु प्रश्नितुं प्रस्तुततां तथा गर्वात् अधिकं सत्यं सम्मानयितुं च प्रशंसति। तस्य उत्तरं व्यावहारिकम् अपि अस्ति। धर्मं ज्ञातुं पर्याप्तं नास्ति, राज्ञा कर्म कर्तव्यम्, वर्तमानदिने यत् उपस्थितम् अस्ति तत् उपयोक्तव्यं च, तथा अन्यान् प्रति न मिथ्या वक्तव्यम्। राज्ञः कर्तव्यं, यथा कस्यापि मनुष्यस्य, सरलमार्गे गमनं, तथा कमपि तस्मात् न विचालयितुं च।