भगवान् किमर्थम् इमां कथाम् अकथयत्
भगवान् बुद्धः जेतवने एकं भिक्षुं प्रति इमां कथाम् अकथयत्, यः स्त्रियं प्रति लौकिकायाः तृष्णायाः कारणात् व्याकुलः आसीत्। यदा भगवान् पृष्टवान् यत् किम् एतत् सत्यम् इति, भिक्षुः तत् अङ्गीकृतवान्, तदा भगवान् अवदत् यत् कामः बलेन वा बन्धनेन वा न नियन्तुं शक्यते। एतस्य विषयस्य दृष्टान्तरूपेण सः जातकट्ठवण्णनायाः सङ्ख्या ४३६ इति समुग्गजातकम् उदाहृतवान्, यत् तत् असुरस्य आख्यानम् अस्ति यः तं पाठं कठोरेण अनुभवेन अपठत्।
हिमालयस्य अरण्ये तपस्वी
वाराणस्याः राजा ब्रह्मदत्तस्य काले बोधिसत्त्वः संसारं त्यक्त्वा तपस्वी अभवत्, हिमालयस्य एकां शान्तां द्रोणीं प्राप्य सः गाढध्याने निवसति स्म, लौकिकजीवनस्य व्यवहारैः अविचलितः।
तपस्विनः उपदेशम् इच्छन् असुरः
तस्मिन् एव अरण्ये समीपे एकः असुरः निवसति स्म, यः बलशाली आसीत् तथा च अरण्यमार्गेषु यात्रिकान् पीडयति स्म। परन्तु सः कदाचित् तपस्विनः समीपं गत्वा तस्य उपदेशं शृणोति स्म, यतः असुरोऽपि प्रज्ञां श्रुत्वा अभिजानाति।
अरण्यमार्गे अपहृता कुलीना स्त्री
एकदा काशिदेशस्य एका कुलीना स्त्री स्वमातापित्रोः दर्शनार्थं रक्षकैः सह यात्रां करोति स्म, तदा असुरः तस्याः रक्षकान् विक्षिप्य तां अपहृतवान्। तस्याः सौन्दर्येण मोहितः सः तां सुखसाधनैः पालयति स्म, परन्तु सः सर्वोपरि भीतः आसीत् यत् सा पलायेत अथवा तस्मै अविश्वासिनी भवेत्।
मणिमयः समुग्गः अन्तरे निगीर्णः
तां सर्वथा रक्षितुं असुरः अद्भुतम् उपायं चकार। सः तां समुग्गे नाम्नि मणिमये शोभनीये मञ्जूषे स्थापितवान्, यदा यदा सः बहिः गन्तुम् इच्छति स्म, तदा तदा सः समुग्गं स्वोदरे सम्पूर्णं निगीर्य गच्छति स्म, यतः तस्य विश्वासः आसीत् यत् तदा तां कोऽपि प्राप्तुं न शक्नोति।
स्नानसमये दृष्टः मान्त्रिकः
एकदा असुरः तां अरण्यसरसि स्नानार्थं बहिः गन्तुम् अनुमतवान्, तदा सा स्त्री उपरि उड्डीयमानं एकं मान्त्रिकं दृष्टवती, जो वायोः (वैदिकवातदेवस्य) पुत्रः आसीत् तथा च खड्गं धारयति स्म। सा तस्मै सङ्केतं कृतवती, तदा सः तस्याः समीपम् अवतीर्णः।
समुग्गस्य अन्तः गुप्तरूपेण सह-स्थितिः
असुरः शीघ्रम् एव आगमिष्यति इति ज्ञात्वा सा स्त्री मान्त्रिकं स्वेन सह समुग्गे गोपितवती, तं स्वस्य वस्त्रेण आच्छाद्य। यदा असुरः आगत्य यथापूर्वं समुग्गं निगीर्य गतः, तदा तस्य ज्ञानं नासीत् यत् सः अधुना स्वोदरे एकस्य स्थाने द्वौ जनौ वहति।
असुरः गुरुं प्रति गच्छति
स्वस्य चतुराम् सावधानतां दृष्ट्वा प्रसन्नः असुरः कदाचित् यथा तपस्विनं दर्शनार्थं तस्य अरण्यवासे गच्छति स्म, तथैव अगच्छत्, दृढविश्वासेन यत् तस्य भार्या यत्र सा स्थापिता आसीत् तत्रैव सुरक्षिता अस्ति।
“त्रयाणां स्वागतम्”
असुरं समीपम् आगच्छन्तं दृष्ट्वा बोधिसत्त्वः, यः स्वदिव्यदृष्ट्या सत्यं जानाति स्म, तं सौहार्देन सम्बोधयत् “हे मित्र, कुतः आगच्छसि? त्रयाणां सम्यक् स्वागतम्! कृपया क्षणं मया सह विश्रामं कुरु।” असुरः विस्मितः पृष्टवान् यत् एकाकी आगतः सन् तपस्वी किमर्थं त्रीन् इति वदति। बोधिसत्त्वः स्पष्टम् उत्तरं दत्तवान्: “त्वं च तव प्रिया भार्या द्वौ इति निश्चितम्। एकस्मिन् समुग्गे सा सुरक्षिता शयाना अस्ति, तव उदरे सर्वदा संरक्षिता, सा वायुपुत्रेण सह आनन्देन क्रीडति।”
समुग्गस्य उद्घाटनम्
भयभीतः असुरः तत्क्षणमेव समुग्गं वमति स्म, तं विदारयति स्म। मान्त्रिकः खड्गम् आकृष्य मन्त्रं प्रयुज्य आकाशम् उड्डीय पलायितः, स्त्री अपि बहिः निर्गता। असुरः विचलितः सन् स्वशरीरस्य अन्तः गुप्तं सत्यं प्रकाशितवन्तं तपस्विनं धन्यवादं दत्तवान्।
असुरस्य स्वकष्टलब्धा शिक्षा
असुरः उच्चैः विलपति स्म यत् कोऽपि बन्धनः, यद्यपि सम्पूर्णः, हृदयस्य निष्ठां स्वेच्छाविरुद्धं निश्चितं कर्तुं न शक्नोति। सः सङ्कल्पितवान् यत् एतादृशे स्वामित्वपूर्णे ग्रहणे कदापि सत्या शान्तिः न लभ्यते। बोधिसत्त्वस्य उपदेशं अनुसृत्य सः स्त्रियं अक्षताम् एव मुक्तवान्, पञ्च शीलानि पालयितुं प्रतिज्ञां कृतवान्, तथा च अरण्ये स्वपुरातनात् हिंसामार्गात् निवृत्तः अभवत्।
बुद्धस्य पूर्वजन्मपरिचयः
कथायाः अन्ते भगवान् अवदत् यत् तस्मिन् प्राचीने आख्याने यः स्पष्टदृष्टिः तपस्वी आसीत्, सः स्वयं एव आसीत्। चतुर्णाम् आर्यसत्यानां श्रवणेन, यानि बुद्धस्य मूलभूता दुःखविषयिणी तथा तस्य निरोधविषयिणी शिक्षा सन्ति, तस्मै भिक्षवे यस्मै प्रथमं कथा उक्ता, सः मार्गस्य प्रथमभूमेः फलं प्राप्तवान्।
समुग्गात् अपि दीर्घकालीना शिक्षा
समुग्गजातकं वर्तते तस्य ग्रन्थस्य एका सर्वाधिकप्रभावशालिनी शिक्षा यत् बलेन कामं नियन्तुम् इच्छा निष्फला, अन्तःसंयमेन विना। उदरे निगीर्णः समुग्गः, अरण्ये तस्य स्थितिः — एतानि न ग्रहीतुं शक्नुवन्ति तद् यत् केवलं आत्मनियमः तथा प्रज्ञा एव रक्षितुं शक्नुवन्ति।
ज्ञातव्य-विशेषः
पृष्ठकथा (कथाचौखटः)
बुद्धः स्त्रियं प्रति तृष्णया व्यथितं भिक्षुं प्रति इमां कथां अभाषत, कामः बलेन निग्रहीतुं न शक्यते इति शिक्षयन्।
मूलग्रन्थे दानवः असुरः इति निर्दिष्टः। सः अपहरणात् पूर्वं कदाचित् तापसस्य उपदेशं श्रोतुम् अगच्छत्।
आकाशचारी मायावी वायोः पुत्रः इति ज्ञायते। समुद्गे उद्घाटिते सः खड्गेन मन्त्रेण च गगनं प्रति पलायते।
बोधिसत्त्वस्य मुख्या गाथा ‘त्रि’ इति शब्दे आधारिता अस्ति: असुरः एकाकी गच्छतीति मन्यते, किन्तु स्वदेहे गुप्तौ द्वौ अतिथी वहति इति न जानाति।
बुद्धः स्वं दिव्यचक्षुष्मन्तं तापसम् इति अभिज्ञापितवान्। प्रथमं कथां श्रुतवान् भिक्षुः मार्गस्य प्रथमफलं प्राप्तवान्।
विषयानुसारं अन्वेषयतु
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता