सङ्किच्च जातकम्

जीवकस्य आम्रवाटिकायां भगवान् बुद्धः अजातशत्रुं राजानम् अधिकृत्य इमां कथाम् अकथयत्। पालिग्रन्थस्य जातकसङ्ख्या ५३० इमां कथां अभिलिखति, तथा च इयं पुनःकथा तस्मिन् पाठे अनुसरति। देवदत्तेन प्रेरितः अजातशत्रुः स्वपितुः हत्याम् अकारयत्। कालान्तरेण देवदत्तः भगवतः क्षमायाचनार्थं गच्छन् जेतवनद्वारे भूमिना ग्रस्तः। राजा तत् श्रुत्वा तस्मिन् भयेन ग्रस्तः अभवत् यत् तस्यापि तादृशी गतिः भविष्यति। निद्रापि तस्मै शान्तिं न ददाति स्म, यतः सा भयङ्कराः स्वप्नान् आनयति स्म, तथा च स्वराजवैभवेऽपि सः आनन्दं नालभत।

कार्तिकपूर्णिमायाः रात्रौ, शरत्पूर्णिमायाः उत्सवकाले, राजा स्वामात्यैः सह आसीनः चिन्तयति स्म यत् तस्य पितुः कीर्तिः तस्य स्वकीयकीर्त्याः अपि अधिका आसीत्। तस्य ज्वरः उत्पन्नः। सः अवगतवान् यत् केवलं बुद्धः एव तस्य भयं निवारयितुं समर्थः, तथा च केवलं वैद्यः जीवकः एव तं तत्र नेतुं शक्नोति। सः स्वच्छायाः रात्रेः सौन्दर्यं वर्णयन् कस्मैचित् आचार्याय सम्मानं दातुं प्रस्तावितवान्। अन्यमतानां अनुयायिनः वक्तुं सम्पन्ने सति सः जीवकं पृष्टवान्, यः बुद्धस्य स्तुतिं कृतवान्। राजा हस्तिनः सज्जीकर्तुं आदिश्य आम्रवाटिकां प्रति गतः। भगवान् सस्नेहं तं स्वीकृत्य उपदिदेश, अन्ते च राजा स्वयं शिष्यरूपेण आत्मानं घोषितवान्।

ततः परं राजा दानं ददाति स्म, नैतिकनियमान् पालयति स्म, बुद्धस्य मधुरम् उपदेशं शृणोति स्म। सज्जनमित्रस्य सङ्गे तस्य भयं शमितम् अभवत्, तस्य चित्तशान्तिः पुनः प्रत्यागता। धर्मसभायां, विहारस्य सभागृहे, भिक्षवः तस्य परिवर्तनेन विस्मिताः अभवन्। भगवान् पृष्टवान् यत् ते किं विषये वदन्ति इति, तथा श्रुत्वा अवदत् यत् न केवलं इदानीम्, अपि तु पुरा अपि अयं पुरुषः तेन सान्त्वितः आसीत्। ततः सः पूर्वकालस्य एकां कथाम् अकथयत्।

वाराणस्याः राजा ब्रह्मदत्तस्य काले, राज्ञः पुत्रः, यस्य नामापि ब्रह्मदत्तः आसीत्, जातः। तत्कालमेव बोधिसत्त्वः कुलपुरोहितस्य गृहे गर्भत्वं प्राप्तः, तस्य नाम युवा सङ्किच्चः इति अभवत्। द्वौ बालकौ राजप्रासादे सह वर्धितौ, तौ महान्तौ सखायौ आस्ताम्। प्राप्तवयस्कौ सन्तौ तौ तक्षशिलायां अध्ययनं कृत्वा गृहं प्रत्यागतौ। राजा स्वपुत्रं उपराजपदे नियुक्तवान्, सङ्किच्चः च तस्य सह एव अतिष्ठत्।

एकदा वृद्धः राजा उद्याने गतः इति, उपराजा स्वपितुः वैभवम् अवलोक्य तत् प्राप्तुम् अभिलषति स्म। सः चिन्तितवान् यत् यदि सः पितुः मरणपर्यन्तं प्रतीक्षेत, तर्हि सः राज्यं प्राप्य वृद्धः भविष्यति। सः स्वसखायं अवदत् यत् सः बलेन सिंहासनं ग्रहीतुम् इच्छति। सङ्किच्चः निषिद्धवान्। सः अवदत् यत् पितरं हन्तुं गुरुतरं पापम्, तथा एषः मार्गः नरकं नयति। त्रिवारम् उपराजा तत् प्रस्तावितवान्, त्रिवारं तस्य सखा विरोधं कृतवान्। ततः उपराजा स्वपरिचारकान् अभिमुखीकृतवान्, ये योजनायां सम्मिलिताः अभवन्।

सङ्किच्चः योजनायाः विषये अवगतः, सः एतादृशैः जनैः सह सम्बन्धं न रक्षितुं निश्चितवान्। मातापित्रोः अपि अनुज्ञां अग्रहीत्वा सः पार्श्वद्वारेण निर्गत्य हिमालयं प्रविष्टः। तत्र सः तपस्वी अभवत्, मूलफलैः जीवति स्म, गभीरध्यानस्य सिद्धीः च प्राप्तवान्। तस्य कीर्तिं श्रुत्वा बहवः सत्कुलीनाः युवानः गृहं त्यक्त्वा तस्य अधीने प्रव्रजिताः अभवन्। एतस्मिन् अन्तराले उपराजा स्वयोजनां कार्यान्वितवान्, सिंहासनम् अधिगतवान्, किन्तु तस्य राज्यसुखं केवलं अल्पकालं स्थितम्।

नूतनराज्ञः समीपे शीघ्रमेव भयमागतम्, सः स्वशान्तिं हारितवान्। सः स्वसखायं स्मरन् चिन्तितवान् यत् यदि सङ्किच्चः अत्र स्यात्, तर्हि सः तं निवारयितुं शक्नुयात्, इदानीम् अपि तं भयात् मोचयितुं शक्नुयात्। अन्तःपुरे राजसभायां च सः सङ्किच्चस्य प्रशंसां कृतवान्, तथा सः तस्य निवासस्थानं ज्ञातुम् इच्छति स्म। हिमालये पञ्चाशद्वर्षाणि यापयित्वा बोधिसत्त्वः चिन्तितवान्, “राजा मां स्मरति। अहं गत्वा तं धर्मम् उपदिशेयं तथा तस्य भयं अपहरेयम्।” पञ्चशतैः तपस्विभिः सह सः आकाशमार्गेण यात्रां कृत्वा दयापस्स नामके राजोद्याने अवतीर्णः।

उद्यानपालः मुनिं परिचित्य राज्ञे निवेदयितुं धावितवान्। राजा राजचिह्नानि, किरीटादीनि राजोपकरणानि च पञ्च अपास्य, पदातिरूपेण गत्वा सखायं नमस्कृतवान् तथा पुराणान् दिनान् स्मारितवान्। ततः सः पृष्टवान् यत् अधर्माचारिणः कुत्र पुनर्जायन्ते, इति पृष्टवान्, तथा स्वस्य अपि धर्मात् विचलनं स्वीकृतवान्। सङ्किच्चः मृदुना दृष्टान्तेन प्रत्युत्तरं दत्तवान्। यदि कश्चित् नष्टपथिकाय सम्यक् मार्गं दर्शयति, स च तं अनुसरति, तर्हि तं कण्टकाः न बाधन्ते; यदि कश्चित् दुराचारिणं सन्मार्गे स्थापयति, स च अनुसरति, तर्हि सः स्वशोकात् मुक्तो भवति।

मुनिः अवदत् यत् धर्मः उच्चमार्गसदृशः, अधर्मः च उपमार्गसदृशः, यतः धर्मः स्वर्गं नयति, अधर्मः नरकं नयति। सः बौद्धकाल्पनिकाः अष्ट महानरकाः, परम्परागताः दुःखलोकाः, सञ्जीवात् आरभ्य तपनप्रतपनपर्यन्तं नामतः अभिधाय, अन्यान् अनेकान् लघुतरानपि उल्लिखितवान्। सः स्वशब्दान् स्वार्थाय न विस्तारितवान्, अपि तु ये सत्पुरुषान् पीडयन्ति, प्राणिहिंसां कुर्वन्ति, अथवा प्रमादेन जीवन्ति, तेषां सावधानतायै तान् उपयुक्तवान्, तथा पूर्वकालीनानां राज्ञां उदाहरणं दत्तवान्, ये मुनीनां अपकारेण विनष्टाः अभवन्। ततः सः स्वर्गं दर्शयितुं भूमिं विदारितवान्, यत्र ब्रह्मा, देवाः, इन्द्रश्च पुण्यस्य परिपक्वं फलं भुञ्जन्ति। सः राजानं धर्मपूर्वकं शासितुम् आग्रहत्।

राजा मुनेः उपदेशं श्रुत्वा तदाप्रभृति सान्त्वितः अभवत्। किञ्चित्कालं स्थित्वा बोधिसत्त्वः स्वावासं प्रत्यागतः। भगवान् कथां समाप्य अवदत्, “न केवलम् इदानीम्, अपि तु पुरा अपि सः मया सान्त्वितः आसीत्।” सः जन्मानि अभिज्ञापितवान्। अजातशत्रुः स राजा आसीत्, बुद्धस्य अनुयायिनः तपस्विनां सङ्घः आसन्, तथा स्वयं बुद्धः मुनिः सङ्किच्चः आसीत्।

इयं कथा प्रायः तस्याः नरकवर्णनानां कृते स्मर्यते, परन्तु तस्याः हृदयं मैत्री एव अस्ति। सङ्किच्चः स्वसखायं दुष्कर्मे साहाय्यं दातुं निषिद्धवान्, त्रिवारं निषिद्धवान्। यदा सखा अन्ततः विपत्तिं प्राप्नोत्, तदा सः “मया पूर्वमेव उक्तम्” इति न अवदत्। सः सान्त्वनं दातुं दूरं गतवान्। भक्तस्य कृते अत्र आशावादी सन्देशः अस्ति। पश्चात्तापः सद्धर्माचरणस्य आरम्भः भवितुम् अर्हति, तथा उत्तमः मित्रः दर्शयति यत् मार्गः कुत्र प्रत्यावर्तते।