सिरिमन्दजातकम्

मिथिलायां नगर्यां विदेहराजः विदेहविषये धर्मेण राज्यमपालयत्। तस्य सभायां पञ्च प्रथिताः अमात्याः आसन्: सेनकः, पुक्कुसः, कविन्दः, देविन्दः, तेषु सर्वकनिष्ठः महौषधः, यस्य प्रज्ञा वयसोऽपि अनपेक्ष्य अन्येभ्यः अधिकं प्रकाशितुम् आरभत। एकदा राजा चिरकालं मनसि स्थितं प्रश्नं निश्चेतुम् अभिलषन् ज्येष्ठामात्यं सेनकं साक्षात् पप्रच्छ—यः प्रज्ञावान् धनरहितः, यश्च धनवान् प्रज्ञारहितः, तयोः कः वस्तुतः श्रेयान् इति।

सेनकः अविचार्य एव अवदत् यत् धनं महत्तरं पारितोषिकम्। सः अवदत्—प्राज्ञाः मूर्खाश्च, उच्चकुलजाः नीचकुलजाश्च, सर्वे धनवन्तं सेवन्ते नमन्ति च, तस्य पुरुषस्य यथार्थज्ञानं परिगण्य न। गुणाद् अपि धनस्य पुरतः जगत् यथा सुलभेन नमति तद् दृष्ट्वा सेनकः स्पष्टं निरणयत्—प्राज्ञः तयोः हीनतरः, धनवांश्च श्रेष्ठः इति।

ततः बोधिसत्त्वः महौषधः प्रत्यवादीत्, तस्य तर्केण समग्रः प्रश्नः पुनर्गठितः। यो मूढः धनं लभते, सः स्वसौभाग्येन मिथ्याभिमानेन पूर्णो भवति, इति सः अवदत्। तद् यथायोग्यं प्रयोक्तुं प्रज्ञाहीनः सः पापं पापम् एव कुर्वन् स्वयमेव इहलोके परलोके च दुःखं सृजति। यदा कठिनः प्रश्नः सङ्कटः वा समुत्पद्यते, तदा सः धनिकमूढः यं कमपि प्राज्ञं प्रति दासवत् असहायः तिष्ठति, यतः धनराशिः स्वामिनः कृते समस्यां चिन्तयितुं न शक्नोति। यदा प्राज्ञः चतुरतया तत् विमोचयति यत् मूढः अवगन्तुमपि न शक्नोति, तदा विषयस्य सत्यं पश्यतां सर्वेषां स्पष्टं भवति—प्राज्ञः, यद्यपि दरिद्रः, धनिकमूढाद् उत्तमः अस्ति।

महौषधस्य युक्तिः एवं सुस्पष्टं प्रस्तुता श्रुत्वा राजा सभासदः च सेनकेन प्रतिपादितां स्थितिं धारयितुं न शेकुः, यद्यपि आदौ सा धनिकानां पक्षे स्वाभाविकतया प्रतीयते स्म। विवादः न निश्चितवान् यत् धनं निरर्थकम् अस्ति, केवलं तत् निश्चितवान् यत् प्रज्ञा एव समागतं सङ्कटं प्रत्येतुम् अर्हति—तादृशीं विश्वासयोग्यतां धनं स्वयं कदापि न लभते, मूढस्य अधिकृतं यावत् स्यात् अपि।

इयं घटना विदेहराजसभायां महौषधस्य उदयस्य विशालकथायाः एकः अंशः अस्ति, यत्र तरुणस्य बोधिसत्त्वस्य प्रज्ञा नृपाणां प्रतिस्पर्धिनाम् अमात्यानां विदेशीयशक्तीनां च सम्मुखे पुनः पुनः परीक्षिता। पालित्रिपिटके जातकं पञ्चशततमं (५००) दारिद्र्यधनयोः विषये इमं विशिष्टं संवादं लिखति; एतत् प्रदर्शितप्रज्ञायाः दीर्घतरजीवनात् उद्धृतम् एकं स्पष्टं तर्कम् अस्ति।

सेनकस्य पक्षः सम्पूर्णतया जनाः धनं प्रति कथं व्यवहरन्ति इत्यस्मिन् एवाधारितः आसीत्, न तु वास्तविकसमस्यायाम् उपस्थितायां धनं स्वयं किं साधयितुं शक्नोति इत्यस्मिन्। महौषधस्य प्रत्युत्तरं तां न्यूनतां स्पष्टीकरोति। धनं प्रति प्रदर्शितः आदरः न वदति यत् तद् धनं किमपि समाधातुं शक्नोति वा; यदा तु वास्तविकः सङ्कटः समायाति, तदा धनिकमूढः अवगच्छति यत् तस्य प्रत्येकः कार्षापणः तस्य कृते चिन्तयितुम् अशक्तः अस्ति।

अयं तर्कः तयोः द्वयोः पुरुषयोः कल्पनात् बलं लभते—न तु भोजनसमारोहे यत्र धनं सर्वान् सौजन्यान् आवहति, किन्तु तस्मिन् एव क्षणे यदा कठिनं किमपि समाधातव्यं भवति। तदैव स्पष्टं भवति यत् तयोः कः वस्तुतः सभायै किमपि दातुं शक्नोति। महौषधस्य पक्षः अत एव सफलः यतः सः कमपि अन्यथा न विचारयति, केवलं तद् विहाय यत् सुखं समाप्तं भवति यदा वास्तविकः प्रश्नः उत्तरणीयः भवति, तदा किं भवति।

महौषधस्य प्रत्युत्तरस्य खण्डनं यथा दुष्करम् अभवत्, तस्य एकं कारणम् आसीत् यत् सः राजानं सभां वा किमपि विश्वासेन स्वीकर्तुम् न अयाचत। तत्र उपस्थिताः सर्वे धनिकाः स्वधनेन स्पर्शितुम् अशक्यासु समस्यासु कथं परिम्लानाः भवन्ति इति पूर्वमेव दृष्टवन्तः, सुवर्णं पदवी च यत् केवलं समाधातुं न शक्नुतः तत् एकः स्वच्छः मनः यथा मोचयति इति च दृष्टवन्तः। सेनकस्य तर्कः साधारणेषु कालेषु लोकः धनं प्रति कथं वर्तते इति वर्णयति स्म; महौषधस्य तर्कः यदा साधारणः कालः समाप्यते तदा वस्तुतः किं भवति इति वर्णयति स्म, तथा च एषा द्वितीया, कठिनतरा परीक्षा एव समवेता सभा मूल्यस्य सत्यं मापदण्डम् अभिजानाति स्म।