सुजाताजातकम्

पालित्रिपिटकस्य जातकं ३०६ इति भगवता बुद्धेन राज्ञ्याः मल्लिकायाः प्रसेनजितः च राज्ञः कलहं शमयितुम् आख्यातम्। तौ कोसलदेशस्य राजदम्पती बुद्धस्य स्वजीवनकाले तेन सह समकालीनौ आस्ताम्। एकस्य राज्ञः बदरीफलविक्रेतुश्च पुरातनीं कथाम् अवलम्ब्य सः तयोः परस्परं प्रत्यागमनाय साहाय्यं कृतवान्, यथा मध्ये मानस्य भारः लघुतरः स्यात्।

वाराणस्यां ब्रह्मदत्तस्य राज्ञः शासनकाले फलविक्रेतुः दुहिता काचित् तरुणी शिरसि बदरीफलानां टोकरीं धृत्वा स्वपण्यानि आह्वयन्ती राजप्रासादस्य समीपेन अगच्छत्। सभायाः उपरि उन्मुक्ते गवाक्षे स्थितः राजा तस्याः स्वरं श्रुत्वा एव तस्यां मोहितः अभवत्। सा राजसभां न प्राविशत्; सा केवलं तत्पार्श्वेन अगच्छत्, तथापि राज्ञः हृदयं तत्क्षणम् एव तया अपहृतम्। सा अविवाहिता इति ज्ञात्वा सः तां प्रधानमहिषीं कृत्वा अतिशयेन सम्मानितवान्, यतः फलविक्रेतुः दुहिता राजगृहे सर्वोच्चं स्थानम् अधिगतवती।

सुजाता इदानीं पट्टवस्त्रैः परिचारिकाभिः परिवृता अवसत्, तासां वीथीनां बहुदूरे यासु सा एकदा टोकरीं वहन्ती अचरत्। बोधिसत्त्वः, यः पूर्वजन्मनि स्वयं बुद्धः आसीत्, राज्ञः अमात्यरूपेण लौकिकेषु आध्यात्मिकेषु च विषयेषु परामर्शदातृत्वेन समीपे अतिष्ठत्।

एकस्मिन् दिने राजा सुवर्णपात्रात् बदरीफलानि खादन् आसीत्। राज्ञी सुजाता तस्मात् फलस्य नाम पप्रच्छ, तत् अण्डाकारं सुन्दरं रक्तवर्णं फलम् इति वर्णयन्ती। राजा स्वयं तां राज्ञ्याः आसने आरोपितवान्, बदरीफलपात्रं च तयोः मध्ये मेज्यां स्थितम् आसीत् — एकः साधारणः क्षणः, यस्मिन् समग्रः कलहः परिवर्तेत।

राजा कुपितः अभवत्। सः तां फलविक्रेतुः दुहितरं सम्बोध्य पप्रच्छ यत् किं सा स्वकीयकुलस्य फलम् न अभिजानाति वा। द्वाभ्यां श्लोकाभ्यां सः तां स्मारितवान् यत् सा पुरा अनावृतशिरसा दीनवेषा निर्लज्जं बदरीफलानि अचिनोत्, तथा च अभिमानः तां गृहीतवान् इति अवदत्। सः आज्ञापयत् यत् सा प्रत्यागत्य पुनः बदरीफलानि अचिनुयात्, यतः सा न तस्य भार्या भविष्यति।

बोधिसत्त्वः अवधारितवान् यत् तौ सामञ्जस्यं प्रति नेतुं स्वं विना अन्यः कोऽपि न समर्थः। सः राज्ञे एकं श्लोकम् उक्तवान्: एतादृशाः दोषाः उच्चपदं प्रापितायाः स्त्रियाः सामान्याः सन्ति, अतः राजा तां क्षमेत कोपं च त्यजेत्, यतः तां महतीं कृतवान् सः स्वयम् एव इति।

राजा अमात्यस्य परामर्शम् अङ्गीकृतवान्। सः राज्ञ्याः अपराधं क्षमित्वा तां पूर्वस्थाने पुनः स्थापितवान्, ततः परं तौ सामञ्जस्येन अवसताम्। एकेन सामान्येन प्रश्नेन आरब्धः कलहः शान्तगृहे परिसमापितः।

भगवान् बुद्धः कथां मल्लिकायां प्रसेनजिति च प्रत्यानीय समापितवान्। सः वाराणसीराजं कोसलराजम्, सुजातां मल्लिकाम्, बुद्धिमन्तम् अमात्यं च स्वयम् इति अभिजानीतवान्। राज्ञः कोपः, यद्यपि तत्क्षणे कथम् अपि न्याय्यः प्रतीयेत, स्मरणेन मृद्यते यत् यं दोषयति तं स्वयम् एव उन्नीतवान् इति।

विवादः वस्तुतः कदापि बदरीफलविषयः नासीत्। सः निर्दोषेन प्रश्नेन आरब्धः, कठोरभर्त्सनेन वृद्धिं गतः, अन्ते च तदा समाप्तः यदा एकः परामर्शकः राज्ञः स्वभागं राज्ञ्याः उत्कर्षे स्मारितवान्।

कथायां राजा स्वभर्त्सनां वक्तुं द्वौ श्लोकौ अपेक्षते, बोधिसत्त्वः तु एकेन एव प्रत्युत्तरं ददाति; एतत् कलहं परिवर्तयितुं कियत् अल्पम् अपि पर्याप्तम् आसीदिति सूचयति। सः राजानं तस्य स्वभावे न निन्दति, न च राज्ञ्याः किमपि याचते। सः राज्ञः अनुरोधं करोति यत् एतान् दोषान् अकस्मात् उच्चपदं प्राप्तस्य व्यक्तेः सामान्यदौर्बल्यरूपेण पश्येत्, तथा च स्मरेत् यत् तां महतीं सः एव अकरोत्। एतत् स्मरणं राजानं कोपात् क्षमां प्रति प्रत्यानेतुं पर्याप्तम् आसीत्; तेनैव प्रकारेण अयं कथा मल्लिकायै प्रसेनजिते च स्वकीये कलहे उपदिष्टा।