सुवर्णमृगजातकम्

पालि-त्रिपिटकस्य जातकसङ्ख्या ३५९ भगवता बुद्धेन श्रावस्त्याः एकस्याः स्त्रियाः विषये उक्ता, या शारिपुत्र-मौद्गल्यायनयोः भक्तपरिवारात् आसीत्, सा च तादृशेन पुरुषेन विवाहं कृतवती यः तस्याः श्रद्धां न अनुसरति स्म। सा तं शारिपुत्रस्य धर्मोपदेशं श्रोतुं प्रेरितवती, ततः पति-पत्न्यौ उभावपि स्रोतापन्नौ पश्चात् अर्हन्तौ च अभवताम्। तस्याः भक्तिः कियत्कालात् निःशब्दं कार्यं कुर्वती आसीत् इति दर्शयितुं भगवान् बुद्धः पूर्वजन्मकथाम् अस्मारयत्, यत्र सैव स्त्री तस्य कृते स्वप्राणान् अर्पितवती आसीत्।

वाराणस्यां ब्रह्मदत्तस्य राज्ये बोधिसत्त्वः सुवर्णमृगनामकः भव्यः राजमृगः अभवत्, यस्य रोमाणि परिमार्जितसुवर्णवत् दीप्यन्ति स्म, खुराः परिमार्जितलाक्षावत्, नेत्रे च दीप्तिमतां नीलमणीनाम् इव। सः वनचारिणां मृगाणां विशालयूथस्य मृदुः नेता आसीत्, स्वया भक्तया हरिण्या सह निवसन्। स्थानीयाः कृषकाः शीतकालीनशस्येषु मृगाणां चरणेन क्लान्ताः, महिषचर्मनिर्मितानाम् अच्छेद्यपाशानां कुशलं मृगयाकारं नियुक्तवन्तः।

एकस्मिन् प्रातःकाले यदा यूथं तृणभूमिपथे विचरति स्म, तदा बोधिसत्त्वः प्रच्छन्ने चर्मपाशे पदं न्यदधात्; चर्मरज्जुः तस्य पादे तीव्रं सङ्कुच्य मांसे प्राविशत्। यूथम् अन्यपाशेषु पतेदिति जानन् बोधिसत्त्वः मृदुम् आह्वानम् अकरोत्, तेन भीतं यूथं सघनं वनं प्रति पलायितम्।

तस्य विश्वस्ता हरिणी अन्यैः सह धावितुं न अङ्गीकृतवती। सा बोधिसत्त्वस्य पार्श्वम् आगत्य तस्य पार्श्वं स्पृष्टवती, क्षतं पादं लिलेह, वृक्षेभ्यः यत् किमपि समीपम् आगच्छेत् तथापि तं न त्यजामीति प्रतिज्ञां कृतवती।

अचिरेण लुब्धकः समागच्छत्, दन्तुरं कुन्तं धनुषं च धारयन्। तं दृष्ट्वा हरिणी झाडीषु न पलायिता। अपि तु सा शान्ता सती अग्रे गत्वा, ग्रीवां नम्रीकृत्य, मानुषवाचा तम् अभाषत। सा अयाचत यत् सः प्रथमं तां हन्यात्, तस्याः मांसं नूतनेषु पत्रेषु प्रसारयेत्, एतस्य सुवर्णमृगराजस्य बन्धनानि छिन्द्यात्, स च तं पर्वतान् प्रति प्रतिनिवर्तेत; स्वं शरीरम् अस्य जीवनमूल्यरूपेण समर्पयति।

मानुषवाचा परमाम् आत्मत्यागस्य वाणीं वदन्तं पशुम् अवलोक्य विस्मितः लुब्धकः स्वं कुन्तम् अवनमयत्। अश्रुपूर्णनेत्रः सः विचारितवान् यत् मानवेषु कदापि तादृशीं भक्तिम् अन्यार्थं मरणेच्छां च न अपश्यत्, भयं च अभवत् यत् एतादृश्याः अद्भुतायाः हरिण्याः तस्याः उदात्तस्य सहचरस्य च वधः स्वर्गस्य कोपम् आनयेत्।

लुब्धकः अवनतः सन् स्वमृगयाच्छुरिकया चर्मपाशं सावधानं छित्त्वा, मृगस्य व्रणं औषधिभिः प्रक्षाल्य, उभौ मृगौ शिरसि परिमार्जितवान्; यत् अधुना दृष्टं तत् सर्वं दृष्ट्वा तस्य पूर्वोद्देश्यं सर्वथा विस्मृतम्।

कृतज्ञतया बोधिसत्त्वः लुब्धकाय पञ्चशीलानि उपदिष्टवान्, यूथस्य स्वस्यैव चारणभूमौ प्राप्तं दिव्यं मणिं च तस्मै दत्तवान्। लुब्धकः स्वायुधानि नद्यां प्राक्षिपत्, धनी सदाचारी च सन् गृहं प्रत्यागतः, शेषान् दिवसान् अन्यं पाशं स्थापयितुं न, अपि तु दानधर्मेण यापितवान्।

कथान्ते भगवान् बुद्धः प्रत्येकस्य पात्रस्य परिचयं प्रकटितवान्। भक्ता हरिणी श्रावस्त्याः स्त्री आसीत्, यस्याः हृदयं सा एकदा परिवर्तितवती सः एव पतिः चन्नः आसीत्, यं सा पश्चात् धर्मं प्रति परिवर्तितवती। यस्य जीवनं तस्याः बलिदानेन रक्षितम् आसीत्, सः सुवर्णमृगः स्वयं भगवान् बुद्धः आसीत्। यः समर्पणभावः स्वप्रियाय सर्वं दातुम्, सः जन्मनि जन्मनि एतां स्त्रियम् अनुसृतवान्—प्रथमं मृगं लुब्धकपाशात् त्रायमाणा, पश्चात् च पतिं श्रद्धाविहीनजीवनात् रक्षमाणा।

यत् लुब्धकम् अन्ततः चालितवत्, तत् हत्याविरुद्धः कश्चित् चतुरः तर्कः न आसीत्, अपि तु एतादृशी सरला मूल्यवती च भक्तिः यस्याः पुरतः क्रौर्यस्य स्थानम् एव न आसीत्। हरिणी तं न तर्जितवती, न तेन सह सौदां कृतवती, न च अन्यस्य स्थाने मरणेच्छायाः उच्चतरं कमपि नियमम् आश्रितवती। एतस्य निःशस्त्रस्य समर्पणस्य कारणात्, न तु परिणामभयात्, सः पुरुषः निःशस्त्रीकृतः, यः अधिकाधिकभयानकानि पशूनि सम्मुखीकृत्यापि कदापि स्वकुन्तम् अवनमयितुं न अकरोत्।

श्रावस्त्याः स्त्री अपि स्वपतिं धर्मं प्रति आनेतुं बलेन वा तर्केण वा न अकरोत्। सा केवलं धैर्यपूर्णायां भक्तौ तिष्ठति स्म यावत् सः स्वयं श्रोतुं सन्नद्धः नाभवत्; तादृशी शान्ता दृढता यया मृगयूथस्य पार्श्वे लुब्धकस्य कुन्तः एकदा परावर्तितः आसीत्। प्रथमं स्वं समर्पयन्ती प्रेमशक्तिः, प्रतिफलं विना, शताब्दीभ्यः पूर्वमेव सिद्धवती यत् सा कियद्दूरं तस्य हृदयं प्रविशितुं शक्नोति, यत् कदापि चालयितुम् अनभिप्रेतम् आसीत्।