नन्दियमृगजातकम्

पालित्रिपिटकस्य जातकसंख्या ३८५ बुद्धेन आख्याता, येन सहभिक्षुभिः निन्दितः भिक्षुः रक्षितः। स भिक्षुः स्ववृद्धमातापितरौ पालयितुं सङ्घस्य दैनन्दिनीं चर्यां त्यक्तवान्; तदा बुद्धः तत्समानकारणात् स्वस्थानं त्यक्तवतः मृगस्य प्राचीनां कथां स्मरति स्म।

तस्मिन् पूर्वजन्मनि कोसलराजः मृगयाप्रियः आसीत्, तस्य अरण्यमृगाणां पश्चाद्धावनं निरन्तरं प्रचण्डं जातम्। विस्तृतम् अरण्यं निरन्तरविक्षोभात् रक्षितुं तस्य प्रजाः योजनां कल्पितवन्तः। मृगाणां महती श्रेणी सुसीमिते राजोद्याने प्रेषयिष्यते, यत्र राजा स्वेच्छया मृगयां कर्तुं शक्नुयात्, न तु तस्य मृगयाकारिणः विस्तृते वने विचरेयुः।

तस्मिन् वने जातेषु मृगेषु बोधिसत्त्वः नन्दियः नाम मृगराजः आसीत्, यः वृद्धमातापितृभ्यः सह भक्तिपूर्वकं जीवति स्म तथा निरन्तरं तौ पालयति स्म। यदा महती प्रेषणा आरब्धा, मृगाः उद्यानं प्रति चालिताः, तदा नन्दियः बद्धानां पशूनां मध्ये स्वयं स्थित्वा गृहीतः। उद्यानप्राकारस्य बहिः स्वौ मातापितरौ अरण्ये अद्यापि मुक्तौ स्थितौ इति सः मृगयाकारिभ्यः गोपितवान्।

उद्याने सम्मिलितानां मृगाणां एकः क्रमः निर्मितः, येन प्रत्येकः वारी क्रमशः राज्ञः धनुषः समक्षं नीयेत। एवं कोऽपि मृगः द्विवारं न मार्गते, अन्ये च सर्वथा न हन्यन्ते। नन्दियः स्वस्य क्रमे अन्यैः मृगैः समानरूपेण स्थितः। राजा उद्याने निरुद्धेभ्यः सर्वेभ्यः प्राणिभ्यः आहारजलानि प्रायच्छत्, स्वस्य वारे समुपस्थिते च धैर्यम् एव तेभ्यः अपेक्षते स्म।

नन्दियस्य बन्धनवृत्तान्तः अन्ततः तस्य मातापितरौ प्राप्तवान्। ते सहानुभूतिशीलेन ब्राह्मणदूतेन तत्र त्वरितं सन्देशं प्रेषितवन्तः। ते पुत्रम् अयाचन्त यत् सः समये एव उद्यानात् गोपने पलायित्वा तौ प्रत्यागच्छेत्, न तु निष्क्रियः स्वक्रमस्य प्रतीक्षां कुर्यात्, यतः सा प्रतीक्षा केवलं तस्य मरणे एव समाप्येत।

नन्दियः पलायितुं शक्तः आसीत्, तथापि सः स्थातुं वृतवान्। सः अवदत् यत् राजा बन्धनकालपर्यन्तं तं जलाहारादिभिः पोषितवान्, अतः अधुना आत्मनः क्रमः समीपः सन् पलायनं तस्य उपकारस्य प्रतिफलं केवलं विश्वासघातः स्यात्। सः निश्चितवान् यत् यदा तस्य क्रमः आगच्छति तदा यद् भवति तत् स्वीकरिष्यति, यथा आरम्भादेव बद्धमृगयूथे स्वस्थानम् अङ्गीकृतवान्।

यदा नन्दियस्य क्रमः अन्ततः समागतः, तदा सः न पलायितः। सः राज्ञः समक्षं दृढतया तिष्ठन् शरस्य कृते स्वम् अङ्गं प्रस्तुतवान्, राजानं च धर्मिणां पुण्यं पश्यतु इति आग्रहं कृतवान्। मृगेषु स्नेहं प्राप्तः राजा बाणं प्रेरयितुं न शशाक। सः धनुः अवतार्य नन्दियाय सुरक्षां प्रादात्।

नन्दियः केवलं स्वसुरक्षां न अयाचत। सः शेषानां मृगयूथस्य विषये, उद्याने निरुद्धानां मृगाणां विषये च पृच्छितवान्, राजा च तेषाम् अपि तादृशीं सुरक्षां दत्तवान्। ततः नन्दियः तां सुरक्षां आकाशचराणां पक्षिणां जलचराणां मत्स्यानां च प्रति विस्तारितवान्, येन तस्य कृतज्ञता सर्वान् प्राणिनः सम्प्रापयेत्, यान् राज्ञः मृगया अन्यथा ग्रहीष्यत्।

ततः नन्दियः राजानं धर्मेण शासने प्रेरितवान्, अपराधं त्यक्त्वा दशराजधर्मान् पालयितुं च प्रेरितवान्; राजा च पञ्चशीलानि स्वीकृतवान्। नगरे सुवर्णदुन्दुभिः प्रेषिता, यया सर्वेषां प्राणिनां सुरक्षा घोषिता; एकस्य मृगस्य कृतज्ञता तथा पितृभक्तिः समग्रस्य राज्यस्य वन्यप्राणिनां सुरक्षायां परिणता।

कथायाः अन्ते बुद्धः कोसलराजम् आनन्दं (स्वपितृव्यपुत्रं समीपतमं परिचारकं च) इति, तस्य सन्देशवाहकं ब्राह्मणं च सारिपुत्रं (बुद्धस्य द्वयोः प्रधानशिष्ययोः एकम्) इति परिचयम् अकरोत्। भिक्षुं दैनन्दिनीं चर्यां त्यक्तुं मातापितृसेवायै प्रेरितवती या निष्ठा, सैव पूर्वजन्मनि मृगं स्वनिश्चितसुरक्षां त्यक्त्वा कृतज्ञतायाः ऋणं चिनोतुं प्रेरितवती। उभयोः चयनयोः समानं गौरवम्, न तु निन्दा, अर्हति इति बुद्धः प्रदर्शितवान्।