तेसकुण जातकम्

जेतवने भगवान् बुद्धः कोसलराजम् अभाषत, यः धर्मश्रवणाय आगतः आसीत्। सः स्मारितवान् यत् राज्ञा धर्मेण शासनं कर्तव्यम्, यतः अधार्मिके राजनि तस्य अधिकारिणोऽपि अधार्मिकाः भवन्ति। सः कामसुखानां दुःखं मृत्योः निश्चितताञ्च अवदत्, यत् न उत्कोचेन चाल्यते न च सङ्ग्रामेण जीयते। लोकात् प्रयाणकाले केवलं स्वकीयं पुण्यकर्म एव शरणं भवति इति उक्तवान्। राज्ञः प्रार्थनया सः अतीतस्य कथां कथितवान्। पालिपाठस्य जातकसङ्ख्या ५२१ इमां कथां लिखति, अस्य आख्यानं तस्य पाठम् अनुसरति।

एकदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राज्यं करोति स्म, तस्य उत्तराधिकारी नासीत्। पुत्रस्य अथवा पुत्र्याः कृते तस्य प्रार्थना अफलीभूता आसीत्। एकदा सः महत्या परिषदा सह स्वोद्यानं गतः, राजकीयस्य शालवृक्षस्य मूले कञ्चित् कालं विश्रान्तवान्। प्रबुद्धः सन् सः शाखासु पक्षिनीडं दृष्टवान्, तत्र किमपि अस्तीति ज्ञातुम् इच्छन्। एकः परिचारकः आरुह्य त्रीणि अण्डानि प्राप्तवान्। राजा तं निवारितवान् यत् तेषु निःश्वासं न दद्यात्; सः मञ्जूषायां कार्पासं प्रसारयित्वा अण्डानि सावधानं अवतारयितुम् आदिष्टवान्।

अमात्याः अण्डानां स्वरूपं न विदन्ति स्म, अतः व्याधाः आहूताः। ते अवदन् यत् एकम् उलूकस्य, एकं सारिकायाः, एकं शुकस्य अण्डमिति। एकस्मिन् नीडे त्रिविधानां पक्षिणां श्रवणेन राजा विस्मितः अभवत्। व्याधाः प्रत्युत्तरन् यत् यत्र भयं नास्ति तत्र सावधानं स्थापितं वस्तु न नश्यति। प्रसन्नः राजा अवदत्, "एते मम पुत्राः भविष्यन्ति।" सः अण्डानि त्रयाणाम् अमात्यानां रक्षणाय समर्प्य शावकानां प्रस्फुटने निवेदयितुम् आज्ञापितवान्।

उलूकः प्रथमं प्रस्फुटितः, स च पुमान् आसीत्। राजा हर्षितः बहूनि उपहारान् दत्त्वा तस्य नाम वेस्सन्तरम् अकरोत्। कतिपयेषु दिनेषु सारिका प्रस्फुटिता, सा स्त्री आसीत्; राजा तस्याः नाम कुण्डलिनीति अकरोत्, तां स्वपुत्रीं च इति उक्तवान्। ततः शुकः प्रस्फुटितः, स च पुमान् आसीत्; राजा महोत्सवं कारयित्वा तस्य नाम जम्बुकम् अकरोत्। त्रयः स्वपालकानां गृहेषु राजसम्मानेन ववृधुः, राजा तान् सर्वत्र स्वपुत्रान् स्वपुत्रीं च इति उक्तवान्। अमात्याः परस्परं हसन्ति स्म यत् राजा पक्षिणः स्वसन्तानानि इति वदति।

राजा जानाति स्म यत् अमात्याः स्वसन्तानानां प्रज्ञां न अवगच्छन्ति। सः तान् दर्शयितुं सङ्कल्पितवान्। सः वेस्सन्तराय सन्देशं प्रेषितवान् यत् तस्य पिता किञ्चित् प्रष्टुम् इच्छति, तथा वेस्सन्तरः सप्तमं दिवसम् अनिरूपयत्। तस्मिन् दिने राजा नगरे दुन्दुभिं वादयित्वा, तस्य गृहम् आगत्य, अत्यादरेण स्वागतं प्राप्तवान्। ततः सः राजाङ्गणे मण्डपं कारयित्वा, विशालसमुदायस्य मध्ये तत्र उपविष्टवान्, वेस्सन्तरं स्वर्णपीठे आनयितुम् आदिष्टवान्। पक्षी पितुः अङ्के क्रीडित्वा स्वासने उपविष्टवान्। राजा गाथया पृष्टवान् यत् शासितुम् इच्छुकस्य कः मार्गः श्रेष्ठः इति।

वेस्सन्तरः प्रथमं राज्ञः प्रमादं मृदुना वचसा निन्दितवान्। सः अवदत् यत् काशीस्वामी कंसः एकदा तं, यद्यपि सः उत्साही आसीत्, अधिकम् उत्साहं प्रदर्शयितुं प्रेरितवान्। ततः सः एकादशगाथासु उपदिष्टवान्। राज्ञा प्रथमं मृषावादं क्रोधं मानं च परित्यज्य यत् राजकर्तव्यं तत् कर्तव्यम्। यदि आवेगेन स्खलति, तर्हि पश्चात्तापं कर्तव्यं न च पुनः करणीयम्। पक्षी अवदत् यत् भाग्यलक्ष्मीः उद्योगिनं ईर्ष्यारहितं जनं प्रीणाति, दुर्भाग्यं तु कठोरहृदयं प्रीणाति। राजा सर्वेषां मित्रं भवेत्, यतः शक्रः अपि शौर्यं परिपालयति। सः सत्कर्मणि उद्यतः स्यात्, यतः अलसः सुखं न लभते। जनसमूहः जयघोषम् अकरोत्, राजा च स्वपुत्रं सेनापतिं कृतवान्।

कतिपयेषु दिनेषु राजा कुण्डलिनीं तथैव प्रष्टुम् अकरोत्। सा मृदुना परिहासेन अवदत् यत् सः सम्भवतः स्त्रियाः परीक्षां करोति, ततः राजकर्तव्यं द्वे सूत्रे संक्षिप्तवती। यत् प्राप्तं तत् रक्षेत्, यत् अप्राप्तं च प्राप्नुयात्। द्यूतमदिरातः विरक्तान् प्राज्ञान् मन्त्रिणः चिनुयात्, कोषं रक्षेत्, स्वकार्याणां परीक्षणं स्वयं कुर्यात्, कदापि त्वरया न कुर्यात्, क्रोधाय न नमेत्। राजा तां कोषाध्यक्षां कृतवान्। ततः राजा जम्बुकं प्रष्टुम् अकरोत्। शुकः पञ्चबलानि उक्तवान्। शारीरिकं बलं सर्वनिम्नं, ततः धनम्, ततः मन्त्रणा, ततः जन्म, प्रज्ञा च सर्वश्रेष्ठा। सः उपदिष्टवान् यत् प्रज्ञाहीनः राजा समृद्धम् अपि राज्यं धारयितुं न शक्नोति, मातापित्रोः प्रति धर्माचरणं च आग्रहितवान्। राजा तं प्रधानसेनापतिं कृतवान्।

त्रयाणां पक्षिणां महान् सत्कारः अभवत्, त्रयः अपि लौकिकेषु आध्यात्मिकेषु च विषयेषु उपदेशं दत्तवन्तः। राजा महासत्त्वस्य (बोधिसत्त्वस्य सम्मानसूचकं नाम, अत्र शुकजम्बुकस्य) उपदेशे स्थित्वा दानं पुण्यं च कृतवान्, स्वर्गभागी अभवत्। अन्त्येष्ट्यनन्तरं अमात्याः जम्बुकस्य समीपम् आगत्य निवेदयन्ति स्म यत् राजा तस्योपरि राजच्छत्रं धारयितुं आदिष्टवान्। महासत्त्वः अवदत् यत् तस्य राज्यस्य आवश्यकता नास्ति, अवधानेन शासितुम् च आदिशत्। सः जनान् धर्मनियमे प्रतिष्ठापितवान्, "न्यायं कुरुत" इति उक्त्वा, स्वर्णपट्टे धर्मयुक्तं निर्णयं लेखितवान्। ततः सः वनं प्रविवेश। पाठः वदति यत् तस्य उपदेशः चत्वारिंशत् सहस्रवर्षाणि स्थितवान्।

बुद्धः उपदेशं समाप्य जन्मानां परिचयं दत्तवान्। राजा आनन्दः आसीत्। कुण्डलिनी उत्पलवर्णा आसीत्, वेस्सन्तरः सारिपुत्रः आसीत्, पक्षी जम्बुकः स्वयं बुद्धः आसीत्।

कथायाः श्रेष्ठः विनोदः एव तस्याः शिक्षा अस्ति। अमात्याः तं राजानम् उपाहसन् यः पक्षिणः स्वसन्तानानि इति वदति स्म, तथापि ते पक्षिणः अनेकेभ्यः मन्त्रिभ्यः उत्तमं परामर्शं दत्तवन्तः। प्रज्ञा जन्मनि न अवलम्बते, पाठः स्वयं बलेषु जन्म मन्त्रणायाः विद्यायाश्च अधस्तात् स्थापयति। सर्वश्रेष्ठः पक्षी अधिकारेण किं कृतवान् इति अपि पश्यतु। सः राजसिंहासनं न गृहीतवान्। सः सुवर्णे सरलं नियमं लिखितवान् यत् न्यायः कर्तव्यः, ततः वनं प्रविष्टवान्। उपदेशकात् अपि परम् उपदेशः स्थितवान्।