वण्णारोहजातकम्

श्रावस्त्याः समीपस्थे जेतवने, यत्र बुद्धः प्रायशः निवसति स्म, एकः गृहस्थोपासकः बुद्धस्य द्वौ प्रधानशिष्यौ सारिपुत्त-मौद्गल्यायनौ एकान्तवासे संयुक्तौ स्थितौ सन्तौ तयोः मध्ये विभेदं वपितुं प्रयतते स्म। यदा तौ स्थविरौ तस्य अभिप्रायं ज्ञातवन्तौ, तदा तौ तं निर्गमितवन्तौ। बुद्धः समवेतान् भिक्षून् अवदत् यत् एतादृशः विश्वासघातः प्रथमवारं न कृतः, ततः सः अतिप्राचीनस्य युगस्य एकां कथां कथितवान्।

तस्मिन् पूर्वयुगे, वाराणस्यां राज्ञः ब्रह्मदत्तस्य शासनकाले, स्वर्णकेसरः सिंहः रक्तवर्णचिह्नितः व्याघ्रः च एकस्मिन् एव वनगुहायां सहैव निवसतः स्म, भ्रातरौ इव मृगयां कुरुतः स्म, स्वकीयं मृगयाफलं उदारतया विभजतः स्म, निद्रायां च परस्परं रक्षतः स्म। एकः शृगालः तयोः सङ्गमे संलग्नः अभवत्, द्वाभ्यां महता मृगयाकारिभ्यां परित्यक्तैः अवशेषैः जीवन्।

काले काले शृगालः लोभाभिभूतः अभवत्; तस्य चिन्तनम् आसीत् यत् यदि सिंहः व्याघ्रश्च केनापि उपायेन परस्परं विरोधं प्राप्य विनश्येयाताम्, तर्हि अहम् एव अवशिष्य अवशेषास्थिभ्यः बहुतरं भक्षयितुं शक्नुयाम्। सः तौ केवलं कल्पितैः शब्दैः विभक्तुं प्रवृत्तः।

शृगालः प्रथमं व्याघ्रं प्रति गत्वा मन्दं उक्तवान् यत् सिंहेन तस्य रक्तवर्णकोशः निकृष्टः इति तथा तस्य गतिः अनाडीतुल्या इति उपहसितम्। ततः सः सिंहं प्रति सरकित्वा प्रत्युत्तरे मन्दं उक्तवान् यत् व्याघ्रेण तस्य स्वर्णकेसरः शुष्कतृणवत् विवर्णः इति तथा तस्य गर्जना रिक्तः आह्वानः इति उक्तम्। प्रत्येकः क्षणमात्रं विश्वसितवान् यत् तस्य प्राचीनतमः मित्रं गुप्तरूपेण तस्य विरुद्धं जातम्।

व्याघ्रः व्याकुलः सन् सिंहेन सह प्रत्यक्षं विवादं कृतवान्, किन्तु सिंहः सत्यमैत्र्याः स्वभावविषयकैः शान्तैः श्लोकैः प्रत्युत्तरं दत्तवान्। सः आग्रहं कृतवान् यत् वर्षाणां साधारितायां मृगयायां परस्परसंरक्षणे च निर्मितः बन्धः एकस्य अपरिचितस्य असत्यापितवचसा कदापि न भङ्गितव्यः। एतत् श्रुत्वा व्याघ्रः तत्क्षणम् अवगतवान् यत् सः कियत् सुलभतया प्रवञ्चितः आसीत्, तथा मुक्तकण्ठेन स्वस्य दोषं स्वीकृतवान्।

समाधानात् परं सिंहः व्याघ्रश्च पूर्ववत् एव निर्बाधं वर्तिष्येते स्म, यदा शृगालः अभिज्ञातः सन् यौ मित्रौ तस्य विरोधितौ प्रयत्नेन, तौ सम्मुखीकर्तुं न अपि तु पलायितवान्। समीपस्थः वृक्षदेवता समग्रां योजनां प्रकटितां दृष्टवान्, किन्तु किमपि न अवदत्; मैत्र्याः विषये सिंहस्य स्वकीयाः गाथाः एव तेषां विश्वासं पुनःस्थापयितुं पर्याप्ताः आसन्। बुद्धः शिक्षायाः समापनं सारिपुत्तं सिंहरूपेण, मौद्गल्यायनं व्याघ्ररूपेण, दुःखदायिनं गृहस्थोपासकं तु तत् एव शृगालरूपेण अभिज्ञाय अकरोत्; स्वयं च सः वृक्षदेवता आसीत् यः तत् सर्वं प्रत्यक्षं दृष्टवान् इति प्रकाशितवान्। पालित्रिपिटके जातकसंख्या ३६१ इति एषा कथा अभिलिखिता अस्ति।

शृगालस्य योजनायाः कदापि कोऽपि साक्षी अथवा प्रमाणस्य लेशः अपि नासीत्; केवलं द्वौ पृथक्पृथक् दत्तौ गूढौ अपवादौ, द्वयोः मित्रयोः प्रति, येषां तस्मिन् क्षणे परस्परं तान् परीक्षितुं कोऽपि उपायः नासीत्। तस्य सम्पूर्णा शक्तिः एकान्ते एव निहिता आसीत्, प्रत्येकं पशुं परस्परं प्रत्यक्षं पृच्छनात् निवारयन्ती। एषा एव दुर्बलता यां सिंहस्य स्वकीयः शान्तः, मुक्तः सम्मुखसंघर्षविषयकः आग्रहः अन्ते निरुद्धवान्।

व्याघ्रस्य क्षणिकः सन्देहः अस्यां कथायां स्वयं विफलता नासीत्; यदा विश्वसनीयः स्वरः अन्यकारणरहितस्य आहतभावस्य व्याख्यानं दत्तवान्, तदा सन्देहः स्वाभाविकतया उदपद्यत। यत् वस्तुतः मैत्रीं रक्षितवत् तत् आसीत् सिंहस्य सन्देहं क्रोधेन प्रतिवदितुम् अनिच्छा; तस्य स्थाने सः ऋजुं धैर्यपूर्णं च संवादं वृतवान्, यः व्याघ्रम् आरोपस्य प्रतिरोधाय विवशं न कृत्वा स्वयमेव असत्यं परिचेतुम् अवकाशम् अददात्।

सारिपुत्त-मौद्गल्यायनयोः कृते एषा एव कथा पुनः कथयितुं बुद्धस्य चयनं यादृच्छिकं नासीत्। गृहस्थोपासकस्य तयोः विरुद्धः प्रयत्नः शृगालेन सिंहव्याघ्रयोः विरुद्धं प्रयुक्तस्य अभिन्नं प्रतिरूपम् अनुसरति स्म: पृथक्पृथक् दत्ताः निजवाचः, प्रत्येकं कल्पितापमानस्य स्थाने अनिष्टसत्यरूपेण दृश्यमानाः। यत् योजना अद्यापि बुद्धस्य स्वीयेषु अतिकुशलतमेषु शिष्येषु प्रयोक्तुं शक्यते स्म, यद्यपि सा सिंहव्याघ्रयोः विरुद्धं पूर्वमेव एकवारं विफलीभूता आसीत्, तत् सूचयति यत् कपटं कदापि न त्यज्यते, केवलं लक्ष्यं परिवर्तते।

शृगालस्य मिथ्यावचनस्य आगमनात् पूर्वं सिंहव्याघ्रयोः मैत्र्याः किमपि सिद्धीकरणीयं नासीत्; सा पूर्वमेव पुरातना विश्वसनीया च आसीत्। प्रसङ्गेन वस्तुतः यत् परीक्षितं तत् आसीत् यत् तस्य विश्वासस्य एकस्य दिवसस्य संशयात् अतिक्रमणं संभवति वा। तथ्यं यत् सः परीक्षाम् अतिक्रान्तवान्, प्रतिशोधेन न अपि तु संवादेन, तदेव तौ द्वौ पूर्वस्थितां सहचर्यं पुनः प्राप्तुं समर्थौ अकरोत्, न्यूनीकृतां न अपि तु अक्षतां।