मणिसूकरजातकम्

पालि-जातकनिकायस्य (बुद्धस्य जन्मकथानां परम्परागतः सङ्ग्रहः) क्रमाङ्कः २८५ इति निर्दिष्टं मणिसूकरजातकं बुद्धेन जेतवने उक्तम्, यदा तस्य विरुद्धा गुरुतरा निन्दा सार्वजनिकरूपेण अनावृता अभवत्। ईर्ष्यालवः प्रतिस्पर्धिनः तपस्विनः, यतः बहवः अनुयायिनः बुद्धं प्रति आकृष्टाः, सुन्दरीनाम्न्याः स्त्रियः षड्यन्त्रे सम्मिलितवन्तः, तस्य ख्यातिं हानिं कर्तुम्। यदा सा हानिं प्राप्ता, तदा ते दोषं तस्य शिष्येषु आरोपयितुं प्रयतन्ते स्म। योजना स्थिरा नासीत्। उत्तरदायिनः परस्परं कलहन्ति स्म, सत्यं राज्ञः समीपं प्राप्तम्, षड्यन्त्रकारिणः च नगरस्य समक्षं सार्वजनिकरूपेण स्वषड्यन्त्रं स्वीकर्तुं विवशाः अभवन्। ततः परं बुद्धः भिक्षुभ्यः अवदत् यत् यत् वस्तुतः शुद्धम् अस्ति, तस्य अशुद्धीकरणं सम्भवं नास्ति, यथा पङ्कः मूल्यवतः स्फटिकस्य तेजः मलिनीकर्तुं न शक्नोति। एतस्य अर्थं स्पष्टीकर्तुं सः इमां प्राचीनां कथाम् आख्यत्।

ब्रह्मदत्तस्य वाराणस्यां शासनकाले बोधिसत्त्वः सम्माननीये कुले जातः। तरुणावस्थायाम् एव सः संसारं त्यक्त्वा हिमालयपादेषु अरण्यतपस्विनः जीवनं स्वीकृतवान्। तस्य पर्णकुटीरस्य समीपे प्राकृतिकः स्फटिकगुहा स्थिता आसीत्, यस्याः शिलातलं एतावत् स्वच्छं मसृणं च आसीत् यत् तत् दर्पणवत् समक्षस्थं सर्वं स्पष्टं प्रतिबिम्बति स्म।

तस्मिन् एव वनप्रदेशे सिंहः विचरति स्म, यदा च सः गुहासमीपे गच्छति स्म, तदा तस्य छाया स्फटिकपृष्ठे पतति स्म, यत्र सा पशोः स्वरूपवत् स्पष्टं दृश्यते स्म। समीपस्थे वने निवसन्तः त्रिंशत् वन्यशूकराः सहिताः इव, एतां प्रतिच्छायां पुनः पुनः दृष्ट्वा तस्मात् भीताः अभवन्, सिंहः स्वयं शिलायाः परतः गूढः प्रतीक्षते वा इति कदापि निश्चितं ज्ञातुं न शक्नुवन्तः।

भयं शूकरान् तावत् पीडयति स्म यावत् ते कृशाः, निर्बलाः च अभवन्, यतः यावत् सा छाया स्फटिके दृश्यते स्म, तावत् ते स्थिरतया अशनं वा विश्रामं वा कर्तुं न शक्नुवन्ति स्म। अन्ते ते निश्चितवन्तः यत् दोषः शिलायाः स्वकीयायां दीप्तौ अस्ति, यतः यदि स्फटिकस्य तेजः मलिनं स्यात्, तर्हि भयङ्करं प्रतिबिम्बं तथा स्पष्टं प्रदर्शयितुं न शक्नुयात्।

एतेन योजनया प्रेरिताः शूकराः समीपस्थं सरोवरं गत्वा पङ्केन स्वशरीरं सघनं लिप्तवन्तः। ते स्वपङ्किलानि शरीराणि पुनः पुनः स्फटिकपृष्ठे घर्षयन्ति स्म, सर्वशक्त्या तस्य तेजः मलिनतायां परिवर्तयितुं प्रयतमानाः।

तेषां प्रयत्नः तेषाम् अभिप्रेतात् विपरीतं फलं प्रयच्छति स्म। तेषां त्वचायाः कठोराः रोमाणि, शिलायां पुनः पुनः कर्षितानि, मलिनीकरणस्य पटस्य स्थाने मार्जनपटवत् कार्यं कुर्वन्ति स्म। स्फटिकं तेषां परिश्रमात् तेषां स्पर्शात् पूर्वतः अधिकं दीप्तं स्वच्छं च निर्गतम्।

स्वस्य सर्वोत्तमप्रयत्नस्य विपरीतफलात् विस्मिताः शूकराः अन्ते समीपस्थं तपस्विनं गत्वा पृष्टवन्तः यत् किमर्थं स्फटिकं पङ्केन मलिनीकर्तुं न शक्यते, यद्यपि ते पूर्णबलेन तत् घर्षितवन्तः।

बोधिसत्त्वः त्रिभिः श्लोकैः तेषाम् उत्तरं दत्तवान्। सः व्याख्यत् यत् ते यत् विरुद्धं युध्यन्ति, तत् मूल्यवान् स्फटिकम्— निर्मलं, दीप्तिमत्, स्वभावतः शुद्धं च— यस्य तेजः एकदा विद्यमानं ततः कोऽपि पृथिव्यां हानिं कर्तुं न शक्नोति। सः शूकरान् प्रयत्नं सर्वथा त्यक्त्वा अन्यत्र गन्तुम् उपदिष्टवान्, यतः शिलायाः स्वकीया शुद्धता यत्र विरुद्धं तिष्ठति, तत्र कियत्-अपि पङ्कः सफलः न भविष्यति।

बुद्धः कथां समाप्य सरलतया अवदत् यत् पूर्वजन्मनि सः स्वयम् एव तपस्वी आसीत्, यः अवगतवान् यत् स्फटिकः कदापि वास्तवतः कलङ्कितः भवितुं न शक्नोति। भिक्षुभ्यः सः तुलनां स्पष्टीकृतवान्— येषां प्रतिद्वन्द्विनः तपस्विनः सुन्दर्या सह षड्यन्त्रेण स्वनिन्दां प्रसारयितुं प्रयतन्ते स्म, ते शूकरेभ्यः न भिन्नाः आसन्, ये स्फटिके पङ्कं लिम्पन्ति स्म, यत् स्वप्रयत्नेन केवलं दीप्ततरम् अभवत्।

यदा षड्यन्त्रं सार्वजनिकरूपेण अनावृतं, सत्यं च नगरस्य समक्षं प्रमाणितम्, तदा बुद्धः शूकरकथां स्वस्य विषये निर्णयार्थम् उपयुक्तवान्। सः तां स्वसमाजाय उक्तवान्, न तु स्वाभियोक्तृषु उपहासार्थम्। मणिसूकरजातकं निन्दायाः सीमां विषये इमं पाठं संरक्षति। यत् वस्तुतः शुद्धम् अस्ति, तस्य मलिनीकरणाय व्ययितः प्रयत्नः न केवलम् असफलः भवति, अपि तु प्रायशः तस्य एव शुद्धताम् अधिकं दीपयति, यावत् कदाचित् पङ्कः क्षिप्तः अपि नासीत् तदपेक्षया अधिकं स्पष्टतया।