शतपत्तजातकम्

जेतवने पण्डुकः लोहितश्च इति द्वौ कलहप्रियौ भिक्षू धर्मविषयकाणां उपदेशानां सदा प्रत्याख्यानं कुरुतः स्म, अन्यांश्च स्वमिथ्यादृष्टिषु तथैव दृढं संलग्नान् अकुरुताम्। सत्सुहृदः चेतावनीं शत्रोः द्वेषरूपेण, शत्रोः चाटुवचनं च सुहृदः आशीर्वादरूपेण गृह्णतः कीदृशं भयं भवति इति प्रदर्शयितुं भगवान् बुद्धः अतिप्राचीनं वृत्तान्तम् अकथयत्।

तस्मिन् पूर्वकाले वाराणस्यां कस्यचित् तरुणस्य माता मरणासन्ना आसीत्। सा तं कुलस्य देयं सहस्रमुद्राणां ऋणं सत्वरम् आदाय आनेतुं प्रेरितवती। तस्याः गमनानन्तरं तत् सुरक्षितरूपेण प्राप्तुं साहाय्यं कर्तुं नोपायः भविष्यति। सः तस्याः वचनानुसारं प्रस्थितः, परं तस्य प्रत्यागमनात् पूर्वमेव सा परलोकं गता।

स्वपुत्रे तस्याः स्नेहः इतीव प्रबलः आसीत् यत् सा शृगालरूपेण पुनरागता। सः गृहं प्रति अरण्यमार्गेण गच्छन् आसीत्, तदा सा पुनः पुनः तस्य मार्गे उपस्थिता अभवत्, तस्याः एकमात्रेण उपायेन तं सावधानं कर्तुं प्रयतमाना — “पुत्र, एतद् वनं मा प्रविश। तत्र चौराः प्रतीक्षन्ते, ये त्वां हत्वा तव धनं गृह्णीयुः।” परं सः तस्याः अभिप्रायं न अवगतवान्, केवलं मार्गावरोधकं पशुम् अपश्यत् यष्टिभिः तां निरस्तवान्।

वनप्रान्तं समीपं गच्छन् सः पश्यति यत् एकः पक्षी तस्य अग्रे प्रतीक्षमाणानां चौराणां समूहं प्रति ऋजु उड्डीय स्पष्टं कूजति — “अत्र सहस्रमुद्राधारी नरः अस्ति। तं हत्वा तानि गृह्णीत।” तरुणः पक्षिणः कूजनमात्रं शृण्वन्, न च तदर्थं, तत् शुभलक्षणं मत्वा यदा सः गच्छति तदा विनयेन तं नमस्कृतवान्, स्वयात्रायाः आशीर्वादः इति विश्वसन् कृतज्ञः।

बोधिसत्त्वः तस्य चौरसमूहस्य नायकः आसीत्, तेषु केवलः सः एव पशुभाषां जानाति स्म। भीतः तरुणः यदा तस्य समक्षम् आनीतः, तदा नायकः यथार्थं किम् अभवत् तत् तत्क्षणम् एव अवगतवान्। मार्गम् अवरुद्धवती शृगाली तस्यैव जननी आसीत्, प्रेम्णा तं रक्षितुं प्रत्यागता; यः पक्षी हसन् तं जाले नीतवान् सः एव तस्य अनिष्टं वाञ्छति स्म।

बोधिसत्त्वः तरुणाय तदेव अकथयत् — यः प्राणी तेन यष्टिभिः निरस्तः सः तस्य हितम् एव अवाञ्छत्, यः च कृतज्ञतया तेन नमस्कृतः सः केवलं हानिम् इच्छति स्म। अनेन प्रकटीकरणेन प्रभावितः, द्वयोः एवं विपर्यस्ततया लज्जितः सः तरुणः अहानिकरः मुक्तः, तस्य धनम् अस्पृष्टम् एव, सुरक्षितरूपेण गृहं प्रेषितः।

बुद्धः देशनां समापयन् प्रकटितवान् यत् सः स्वयम् एव तस्य दस्युनायकः आसीत्, सम्पूर्णायाम् आख्यायिकायाम् एकः एव यः क्रन्दनस्य वा हाहाकारस्य वा बाह्यतः परं तदन्तर्गतं सत्यं श्रोतुं समर्थः आसीत्। सः पण्डुकं लोहितं च अवदत् यत् एषः भ्रमः — सत्सुहृदः कठोरचेतावनीं शपित्वा शत्रोः मधुरक्रौर्याय नमस्कुर्वन् — तदेव दोषः यं तौ स्वकीये दृढाभिमाने उपदेशस्य अस्वीकरणे पुनः पुनः कुरुतः। एषा कथा पालित्रिपिटके जातकसङ्ख्यायां २७९ इति लिखिता अस्ति।

शृगालस्य आचरणे किमपि सान्त्वनीयं न स्यात्, तथापि तरुणः कदापि न विचारितवान् यत् यः पशुः तस्य पथम् अवरोद्धुं पुनः पुनः दृढसङ्कल्पः आसीत्, सः सामान्यशत्रुतायाः अतिरिक्तेन केनचित् कारणेन चेष्टेत। सः तस्याः दृढतां आक्रमणरूपेण अपठत्, न तु तात्कालिकतारूपेण; अर्थात् यः गुणः तस्य सूचयितुम् अर्हति स्म यत् सा तं रक्षितुं व्याकुला अस्ति — तस्याः अनिवृत्तता — सैव तं तां निरसितुं प्रेरितवान्।

तद्विपरीतं पक्षिणः कूजनं तरुणात् किमपि कठिनं नायाचत्; तेन कोऽपि अवरोधः न कृतः, मार्गपरिवर्तनं न अपेक्षितम्, मधुरध्वनियुक्तेन आह्वानेन च आगतम् यत् सः सहर्षं स्वीकर्तुं प्रस्तुतः आसीत्। आख्यायिका एतौ सङ्केतौ प्रत्यक्षं परस्परविरुद्धौ स्थापयति स्वाभिप्रायस्य स्पष्टतायै। यः क्षणमात्रे भवतः सुखं व्ययति सः चेतावनी, न तु तादृशी चाटुता यः अन्तपर्यन्तं भवतः किमपि न व्ययति। कस्यचित् विचारः केवलं तस्य अनुभवेन, न तु सः वस्तुतः किं रक्षति वा किं भयं ददाति तेन — एषा एव त्रुटिः यया तरुणस्य प्राणाः प्रायः नष्टाः अभवन्।