කන්දගලක ජාතකය

ජාතක අංක 210 ලෙස පාලි සංග්‍රහයේ සඳහන් වන මෙම ජාතකය ජාතක අට්ඨකථාවේ ආරක්ෂා වී ඇත. බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙය වේළුවනයේදී වදාළහ. එයට හේතු වූයේ දේවදත්තයා බුදුරජාණන් වහන්සේ අනුකරණය කිරීමට නැවත නැවත ගත් උත්සාහයන්ය. ගුරුදෙවිඳුන් වහන්සේ එය ගැන අසා, දේවදත්තයා මීට පෙර ද වරක් තමන් වහන්සේ අනුකරණය කිරීමෙන් තමාවම විනාශ කරගත් බව වදාළහ. ඉන්පසු ඈත අතීතයේ කථාවක් වදාළහ. මෙම පසුබිම කෙටි වුවද, එය ඉදිරියේ එන සියල්ලේ ප්‍රශ්නය ඉදිරිපත් කරයි: බලයක් නැති තැනැත්තෙක් තම ශක්තිය නොදැන අනෙකා අනුකරණය කළහොත් කුමක් සිදුවේද?

බරණැස රජ කළ බ්‍රහ්මදත්ත රජුගේ සමයේ, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ කොට්ටෝරුවෙකු ලෙස උපන්හ. ඔවුන් වාසය කළේ ඛදිර ගස්වලින් පිරුණු වනයක ය. ඔවුන්ගේ නම ඛදිරවණිය වූ අතර, එහි අර්ථය ඛදිර වනයේ පක්ෂියා යන්නයි. ඛදිර යනු දැඩි, සාරවත් ගසක් වන අතර, එය විවර කළ හැක්කේ ශක්තිමත් හොටකට පමණි.

ඔහුට කන්දගලක නම් සහචරයෙක් සිටියේය. එම නමේ අර්ථය 'මුල් ගෙඩි කන්නා' ලෙස දක්වා ඇත. මෙම මිතුරා සාරවත් ගෙඩි බහුල වනයේ, සාරයක් නැති මෘදු ගස් අතර ආහාර ලබා ගත්තේය. එක් දිනක් කන්දගලක බෝධිසත්වයන් වහන්සේ බැලීමට පැමිණියේය.

ඛදිරවණිය තම මිතුරා පැමිණ ඇතැයි සිතා, ඔහුව ඛදිර වනයට කැඳවාගෙන ගියේය. එහිදී ගස් කඳන් විදිමින් පණුවන් පිටතට එන තුරු ඔහු පහර දුන්නේය. ඒ පණුවන් ඔහු තම අමුත්තාට ලබා දුන්නේය. කන්දගලක එක් එක් පණුවා ගිලී, මී පැණි කේකයක් මෙන් රස විඳගත්තේය.

කෑම අනුභව කරන අතරේ අමුත්තාගේ සිතෙහි මානය ඇති විය. ඔහු සිතුවේ, අනෙක් පක්ෂියාත් කොට්ටෝරුවෙකි, තමාත් කොට්ටෝරුවෙකි, එසේ නම් තමා කාගේවත් කෑම ලැබිය යුතු නැතැයි ය. ඔහු ඛදිර වනයේ තමාගේම ආහාර ලබා ගැනීමට අධිෂ්ඨාන කළේය. ඔහු තම මිතුරාට කරදර නොගන්නා ලෙස කීවේය, තමාම තමාගේ ආහාරය සොයා ගන්නා බව පැවසීය.

බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මෘදුව පිළිතුරු දුන්හ. කන්දගලක සිටින්නේ සාරයක් නැති ඉඹුල් ගස්වල ද, ඵල බරින් පිරුණු ගස්වල ද ආහාර ලබන පක්ෂි කුලයට අයත් බව ඔවුහු පැවසූහ. ඛදිර යනු සාරයෙන් පිරුණු හා දැඩි දැවයක් බවත්, මිතුරා එසේ නොකරන ලෙස ඔවුන් ආයාචනා කළ බවත් ඔවුහු කීහ.

කන්දගලක නොඅසා සිටියේය. ඔහු 'මම කොට්ටෝරුවෙක් නොවේද?' යි විමසමින් ඛදිර කඳට පහර දුන්නේය. එක් ක්ෂණයකින් ඔහුගේ හොට කැඩී ගියේය, ඇස් පිටතට පැනීමට තරම් විය, හිස පැලිණි. ගස ඇල්ලීමට නොහැකිව ඔහු බිමට වැටුණේය. එහිදී ඔහු ගාථාවක් ගායනා කළේය, මෙම කටු සහිත, සිසිල් පත්‍ර ඇති ගස කුමක්ද, එක් පහරකින් තම හොට කැඩුවේ යන්න විමසමින්.

ඉන්පසු ඛදිරවණිය දෙවන ගාථාව ගායනා කළේය. එහි කියැවෙන්නේ, මෙම පක්ෂියා කුණු වූ හා මෘදු දැවයට පමණක් සුදුසු බවයි. වරක් දුර්භාග්‍යයක් නිසා ඔහු දැඩි ගස්වලට පහර දුන්නේ, එයින් හිස කැඩී මිය ගියේය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ තවදුරටත් කීවේ, මිතුරා තම හිස කැඩූ ගස දැඩි හා ශක්තිමත් ගසක් බවයි. කන්දගලක එහිදීම මිය ගියේය.

ගුරුදෙවිඳුන් වහන්සේ දේශනාව නිමා කරමින් ජාතකය හඳුනා වදාළහ. දේවදත්තයා කන්දගලක වූ බවත්, ඛදිරවණිය වූයේ බුදුරජාණන් වහන්සේම බවත් වදාළහ. මේ ආකාරයෙන් පුරාණ කථාව වර්තමාන සිද්ධියට පිළිතුරු දුන්නේය. ගුරුදෙවිඳුන්ගේ ශක්තිය නොමැතිව ගුරුවරයා අනුකරණය කළ තැනැත්තා, මිතුරා අනුකරණය කළ පක්ෂියාගේ ඉරණමටම පත් විය.

කථාව කෙටි වුවද, එහි අනතුරු ඇඟවීම ප්‍රායෝගිකය. කන්දගලකට ගොරෝසු නොවූ ආදරය දක්වන ලද නමුත්, ඔහු එය උඩඟුකමක් බවට පත් කළේය. හොඳ උපදෙස් ලැබුණද, ඔහු එය අපහාසයක් ලෙස සැලකීය. මෙම කථාව මහත්වාකාංක්ෂාව හෙළා නොදකී, එහෙත් අවංක ආත්ම අවබෝධයක් ඉල්ලා සිටී. යමෙක් වඩාත් පුහුණු හස්තයක් ලේසියෙන් කරන කාර්යයකට අත ගැසීමට පෙර, තමා සැබවින්ම ඉවසිය හැකි දේ දැනගත යුතුය. මෙහිදී නහුතාව දුබලතාවක් නොවේ. එය පළමු දැඩි ගසේදීම හොට නොකැඩී තබා ගන්නා පුරුද්දයි. මිතුරුකම ද සලකා බැලිය යුතුය. ඛදිරවණිය කිසිසේත් තම අමුත්තා සමඟ උපහාස නොකළේය, උදව් කිරීමෙන් ද ඈත් නොවීය. ඔහු පළමුව ඔහුට ආහාර දුන්නේය, මානය පෙනී ආ පසු පමණක් සරල අනතුරු ඇඟවීමක් කීවේය. විපත්තියට පසුවත් ඔහුගේ අවසාන වචන ආඩම්බර නොවේ. සිදුවූ දේ සහ එය සිදු වූ හේතුව පමණක් ඔවුහු පවසති. සැබෑ මිතුරා සත්‍යය කලින් කියයි, ප්‍රඥාවන්ත ඇසුම්කරු හොට කැඩීමට පෙර ඒ වචන අසයි, පසුව නොවේ.