कन्दगलक जातकम्

पालिसङ्ग्रहे २१० सङ्ख्याकं कन्दगलकजातकं जातकट्ठकथायाम् आख्यायते; तत् वेणुवने बुद्धेन भाषितम्। प्रसङ्गः आसीत् देवदत्तस्य बुद्धस्य अनुकरणस्य पुनः पुनः प्रयासः। भगवता तस्मिन् विषये श्रुते सति सः अवदत् यत् देवदत्तः गुरोः अनुकरणेन स्वयं नष्टः भवति, इदं प्रथमं न इति। ततः सः पुरातनीं कथां प्रावर्तयत्। पृष्ठकथा सङ्क्षिप्ता अस्ति, परन्तु तया अग्रिमस्य सर्वस्य प्रश्नः स्थाप्यते—यदा कश्चित् अन्यस्य अनुकरणं करोति, किन्तु तस्य बलं न धारयति, तदा किं भवति?

पुरा ब्रह्मदत्तस्य वाराणस्यां राज्यकाले बोधिसत्त्वः कठफोडवा पक्षिरूपेण जातः। सः खदिरवृक्षाणां वने न्यवसत्, तस्य नाम खदिरवनीयः इति, अर्थात् खदिरवनस्य पक्षी। खदिरवृक्षः कठिनः सारवान् च अस्ति; तस्य काष्ठम् एकः दृढः चञ्च्वाः एव उद्घाटयितुं शक्नोति।

तस्य सहचरः कन्दगलकः इति नाम्ना आसीत्, यस्य शब्दार्थः 'कन्दभक्षकः' इति। अयं मित्रः सुस्वादुफलैः परिपूर्णे वने, सारहीनैः मृदुभिः वृक्षैः मध्ये, स्वाहारं प्राप्नोति स्म। एकदा कन्दगलकः बोधिसत्त्वं द्रष्टुम् आगतः।

खदिरवनीयः विचारितवान् यत् सखा आगतः अस्ति, अतः सः तं खदिरवने नीतवान्। तत्र सः वृक्षकाण्डान् चञ्च्वा विदार्य कीटान् निष्काश्य अतिथये दत्तवान्। कन्दगलकः प्रत्येकं कीटं मधुपिष्टकमिव गृहीत्वा भक्षितवान्।

भोजनं कुर्वन् तस्य हृदये अहङ्कारः उदभवत्। सः विचारितवान् यत् अन्यः पक्षी अपि कठफोडवा अस्ति, तथा च स्वयं अपि; तर्हि अन्येन किमर्थं पोष्यते? सः निश्चितवान् यत् खदिरवने स्वयम् आहारं प्राप्स्यति। सः सखायं अवदत् यत् सः स्वयं आहारं अन्वेषिष्यति, अतः तस्य कष्टं न कर्तव्यम्।

बोधिसत्त्वः मृदु उत्तरं दत्तवान्। सः अवदत् यत् कन्दगलकः तादृशस्य पक्षिणां वर्गस्य अस्ति, यः सारहीनानां शाल्मलीवृक्षाणां वने, फलभारयुक्तेषु वृक्षेषु च आहारं प्राप्नोति। खदिरः तु सारेण परिपूर्णः कठिनः च अस्ति। सः सखायं प्रार्थितवान् यत् सः एतत् न करोतु।

कन्दगलकः न शृणोति स्म। सः पृष्टवान् यत् किं सः कठफोडवा नास्ति वा, तथा च सः खदिरस्य काण्डे प्रहारं कृतवान्। क्षणमात्रे तस्य चञ्च्वः भग्नः, नेत्रे पतितप्राये इव, शिरः विदीर्णम् अभवत्। वृक्षं धारयितुम् अशक्तः सः भूमौ पतितः; तत्र सः गाथाम् उच्चारितवान्, यया सः पृच्छति यत् एषः कण्टकी शीतलपत्रः वृक्षः कः, यः एकेन प्रहारेण तस्य चञ्चुं भग्नवान्।

ततः खदिरवनीयः द्वितीयां गाथाम् उच्चारितवान्। तत्र उक्तं यत् एषः पक्षी जीर्णानां मृदूनां च काष्ठानाम् योग्यः आसीत्। एकदा दुर्योगेन सः कठिनवृक्षान् प्रयतितवान्, तथा च तस्य कपालं भग्नं सः मृतः च। बोधिसत्त्वः अवदत् यत् यस्मिन् वृक्षे सखा शिरः भग्नवान्, सः कठिनः दृढः च आसीत्। तत्र एव कन्दगलकः तत्क्षणं मृतः अभवत्।

उपदेशं समाप्य भगवान् जन्म अभिज्ञापितवान्। देवदत्तः कन्दगलकः आसीत्, खदिरवनीयः च स्वयं बुद्धः। एवं पुरातनया कथया वर्तमानः प्रसङ्गः उत्तरितः। यः गुरोः बलं न धारयन् गुरोः अनुकरणं कृतवान्, सः स्वसखायम् अनुकुर्वन् पक्षी इव एव अन्तम् प्राप्तवान्।

कथा लघुः, परन्तु तस्याः सन्देशः व्यावहारिकः अस्ति। कन्दगलकाय उदारता प्रदर्शिता, परं सः तां गर्वेण विकृतवान्। उत्तमः उपदेशः दत्तः, परन्तु सः तं अपमानरूपेण गृहीतवान्। जातकं महत्त्वाकाङ्क्षां न निन्दति, परन्तु आत्मज्ञानं याचते। कर्तव्यस्य प्रवृत्तेः पूर्वं मनुष्येण ज्ञातव्यं यत् सः वस्तुतः किं सोढुं शक्नोति, यत्र अधिकनिपुणः हस्तः सहजतया तत् करोति। अत्र विनयः दुर्बलता नास्ति; प्रथमे कठिने वृक्षे चञ्च्वाः भङ्गं निवारयति, इयं विनयशीलता।

सखिता स्वयं अपि मननीया। खदिरवनीयः स्वातिथिं कदापि उपहसति न, न च साहाय्यं निरुणद्धि। सः प्रथमं तम् आहारं ददाति, ततः केवलं यदा गर्वः उदयति तदा स्पष्टां सावधानवाणीं वदति। दुर्घटनानन्तरमपि तस्य समापनवाक्यानि आत्मश्लाघाः न सन्ति; तानि यद् जातं तत् यथार्थं कारणं च कथयन्ति। सत्यः सखा पूर्वमेव सत्यं वदति, विवेकी श्रोता चञ्चुभङ्गात् पूर्वमेव तत् शृणोति, न तु पश्चात्।