चार दृश्य र महान् त्याग

बुद्ध बन्नुभन्दा पहिले, राजकुमार सिद्धार्थ भन्ने नामले चिनिने गौतम बुद्धको जन्म करिब २५ सय वर्षअघि, हालको नेपालको तराई क्षेत्रमा पर्ने लुम्बिनीमा भएको थियो। उहाँका पिता राजा शुद्धोधनले छोरालाई संसारको दुःख, पीडा र कष्टबाट टाढा राख्न चाहनुहुन्थ्यो। त्यसैले, राजकुमारलाई तीनवटा दरबारमा मात्र सीमित राखियो, जहाँ उहाँले सधैं युवा, स्वस्थ र सुन्दर मानिसहरूको संगतमा मात्र समय बिताउनुभयो। दरबारका पर्खालभित्र बुढ्यौली, रोग, मृत्यु वा आध्यात्मिक खोजको कुनै चिन्ह थिएन। राजकुमारलाई सधैं नयाँ वस्त्र, स्वादिष्ट भोजन र मनोरञ्जनका साधनहरूले घेरिएको थियो, ताकि उहाँको मन संसारका वास्तविकताबाट विचलित नहोस्।

एक दिन, राजकुमार सिद्धार्थले दरबार बाहिरको संसार हेर्ने इच्छा व्यक्त गर्नुभयो। राजाले सहरका सडकहरू सफा गराएर, बूढा, बिरामी र दुःखी मानिसहरूलाई लुकाएर राख्ने प्रबन्ध गर्नुभयो। तर, देवताहरूले राजकुमारलाई सत्य देखाउन चाहन्थे। पहिलो यात्रामा, उहाँले एक अत्यन्तै बूढो मानिसलाई देख्नुभयो — दाँत नभएको, कुप्रो परेको, लौरोको सहारामा हिँडिरहेको। राजकुमारले सारथीलाई सोध्नुभयो, "यो मानिस किन यस्तो छ?" सारथीले बताए, "यो बुढ्यौली हो। सबै मानिस एक दिन यस्तै हुन्छन्।" यो सुन्दा राजकुमार अत्यन्तै दुःखी हुनुभयो र सोच्नुभयो, "के म पनि एक दिन यस्तै हुनेछु?"

दोस्रो यात्रामा, उहाँले एक बिरामी मानिसलाई देख्नुभयो — शरीर कमजोर, पीडाले छटपटाइरहेको, रोगले ग्रस्त। राजकुमारले सोध्नुभयो, "यो के हो?" सारथीले भने, "यो रोग हो। कसैलाई पनि रोग लाग्न सक्छ।" तेस्रो यात्रामा, उहाँले एक मृत शरीरलाई देख्नुभयो — चारैतिर मानिसहरू रुँदै, विलाप गर्दै। राजकुमारले सोध्नुभयो, "यो के हो?" सारथीले भने, "यो मृत्यु हो। सबैको अन्त्य यसरी नै हुन्छ।" यी तीन दृश्यले राजकुमारको मनमा गहिरो प्रभाव पार्यो। उहाँले महसुस गर्नुभयो कि युवावस्था, स्वास्थ्य र जीवन — सबै क्षणभंगुर छन्।

चौथो यात्रामा, उहाँले एक शान्त, सन्तुष्ट र सरल वस्त्रधारी सन्यासीलाई देख्नुभयो — जसले संसारका भोगविलास त्यागेर आध्यात्मिक सत्यको खोजीमा लागेका थिए। राजकुमारले सोध्नुभयो, "यो मानिस को हो?" सारथीले भने, "यो सन्यासी हो। उसले दुःखको कारण खोज्न र मुक्ति पाउन संसार त्यागेको छ।" यो देखेर राजकुमारको मनमा एउटा नयाँ आशा जाग्यो। उहाँले सोच्नुभयो, "यदि म पनि यस्तै खोजी गर्छु भने, के म दुःखको अन्त्य गर्न सक्छु?"

यी चार दृश्य — बूढो मानिस, बिरामी, मृत शरीर र सन्यासी — लाई 'चार दृश्य' भनिन्छ। यिनले राजकुमारको जीवनमा क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्यायो। उहाँले महसुस गर्नुभयो कि दरबारको विलासिता र सुख-सुविधाले दुःखको समस्या समाधान गर्न सक्दैन। उहाँको मनमा गहिरो प्रश्न उठ्यो: "किन मानिसहरू जन्मन्छन्, बूढा हुन्छन्, बिरामी हुन्छन् र मर्छन्? के यसको कुनै अन्त्य छ?"

राजकुमार सिद्धार्थले आफ्नो पत्नी यशोधरा, छोरा राहुल र बुबा राजालाई सम्झनुभयो। उहाँलाई थाहा थियो कि यदि उहाँले आफ्नो परिवारलाई भनेर जानुभयो भने, उहाँलाई रोकिनेछ। त्यसैले, एक रात — जब सबै सुतिरहेका थिए — उहाँले चुपचाप दरबार छोड्ने निर्णय गर्नुभयो। उहाँले आफ्नो घोडा कन्थकलाई बिदा गर्नुभयो, आफ्नो राजकीय वस्त्र र गहना त्याग्नुभयो, र साधारण सन्यासीको वस्त्र लगाउनुभयो। यो घटनालाई 'महाभिनिष्क्रमण' भनिन्छ, जसको अर्थ 'महान् प्रस्थान' हो।

उहाँले आफ्नो परिवार, राज्य र सबै भोगविलास त्यागेर जङ्गलतिर लाग्नुभयो — दुःखको कारण खोज्न र मुक्तिको मार्ग पत्ता लगाउन। यो त्याग नै उहाँको आध्यात्मिक यात्राको सुरुवात थियो, जुन अन्ततः बुद्धत्व प्राप्तिमा पुग्यो। यस कथाले हामीलाई सिकाउँछ कि संसारका सुख-सुविधाहरू क्षणभंगुर छन्, र साँचो सुख आन्तरिक शान्ति र ज्ञानमा निहित छ।