अष्टशब्दजातकम्

श्रावस्त्यां कोसलराजः प्रसेनजित् रात्रौ चत्वारः दुःखदायिनः आक्रन्दान् श्रुत्वा भीतः प्रबुद्धः अभवत्; ते लोहकटाहेषु पीडितानां चतुर्णां प्राणिनां प्रत्येकस्य एकैकम् अक्षरम् आसन्। प्रभाते क्षुब्धः सः राजपुरोहितान् ब्राह्मणान् आह्वयत्, ते च उद्घोषयन्ति स्म यत् एते आक्रन्दाः महतः सङ्कटस्य सूचकाः सन्ति, तथा सर्वेषां जीवानां महता चतुर्विधेन यज्ञेन एव तत् निवारयितुं शक्यते। बद्धाः पशवः शीघ्रम् एव यूपानां दिशि कृष्यमाणाः आसन्, तेषाम् आक्रन्दैः राजप्रासादस्य प्राङ्गणं पूर्यमाणम् आसीत्, यावत् मल्लिका राज्ञी आगतस्य वधस्य विषादेन पीडिता एकस्यापि प्राणिनः हननात् पूर्वं जेतवने बुद्धस्य परामर्शं गन्तुं राजानम् अन्वरोधत्।

यदा राजा तस्मै आक्रन्दान् निवेदितवान्, तदा बुद्धः अवदत् यत् न तस्य जीवितं, न राज्यं, न वंशः किमपि सङ्कटे अस्ति। न प्रथमं वारम् एव एतादृशाः शब्दाः कञ्चन राजानं भीषितवन्तः, इति सः व्याख्यातवान्। पुरा यदा आनन्दः वाराणस्याः ब्रह्मदत्तराजः आसीत्, तदा सः राजा रात्रौ अष्टौ विचित्रान् शब्दान् श्रुतवान्, समानं वधं च सज्जीकृतवान्। एकस्यापि पशोः हननात् पूर्वं एकः प्राज्ञः तपस्वी तेषां निरपायं सत्यं प्रकटितवान्।

तस्मिन् पूर्वयुगे बोधिसत्त्वः वाराणस्याः समीपे तापसरूपेण न्यवसत्, तथा युवा ब्राह्मणशिष्यः, यः स एव आत्मा यः शारिपुत्रः भविष्यति, स्वगुरोः राजयज्ञसाहाय्यस्य योजनाम् अविरुद्धवान्। तर्केण एव तस्य निवारणं कर्तुम् अशक्तः शिष्यः तापसं समीपं गत्वा, ब्राह्मणैः याचितं वधं राजा कर्तुं पूर्वमेव हस्तक्षेपं कर्तुम् अयाचत्।

बोधिसत्त्वः ब्रह्मदत्तराजस्य पुरतः गत्वा क्रमशः अष्टानाम् अपि ध्वनीनां व्याख्यां कृतवान्। प्रथमः बकः आसीत्, यः सरोवरस्य समीपे क्षुधया विलपन् आसीत्, यस्मिन् सरोवरे मत्स्याः शुष्काः अभवन्। द्वितीया काकमाता आसीत्, या अनवधानेन एकाक्षेण अश्वपालकेन विनाशितान् शावकान् शोचति स्म। तृतीयः काष्ठभेदकः कीटः आसीत्, यः स्वपरिधौ एकमात्रम् उदुम्बरकाष्ठं भक्षयित्वा बद्धः क्षुधितश्च आसीत्। चतुर्थी बद्धा कोकिला आसीत्, या स्वस्य पूर्वं ज्ञातायाः वनस्वतन्त्रतायै रोदति स्म। पञ्चमः मृगः आसीत्, यः कदाचित् स्वयूथस्य नायकः आसीत्, स्वस्य पत्न्याः लुप्तस्य च वन्यजीवनस्य कृते तप्यते स्म। षष्ठः बद्धः वानरयूथपः आसीत्, यः हिमालये स्वान् पूर्वत्यक्तान् सहचरान् स्मरति स्म। सप्तमः किन्नरात्मा आसीत्, यः अन्धकारे स्वपत्न्या एकदा दत्तं मृदु मार्गदर्शनं स्मरति स्म। अष्टमः अन्तिमः च शब्दः प्रत्येकबुद्धस्य आसीत्; सः स्वतः बोधिं लभते, परन्तु धर्मोपदेष्टा बुद्धः न भवति; सः निर्वाणप्रवेशात् पूर्वं अन्तिमम् उद्घोषं कृतवान्।

अष्टानाम् अपि ध्वनीनां कस्याश्चिदपि अलौकिकस्य चेतावन्याः लेशोऽपि नासीत्। प्रत्येकः सामान्यस्य प्राणिनः क्षुधां, शोकं, बन्धनं वा व्यक्तवान्, प्रत्येकबुद्धस्य विषये तु मुक्तेः देहल्यां उक्तं अन्तिमं वचनम् एव। एतत् श्रुत्वा ब्रह्मदत्तराजः तत्क्षणं बलिं निवारितवान् तथा वधाय बद्धं प्रत्येकं पशुं मोचितवान्।

उपदेशं समापयन् बुद्धः पालित्रिपिटके अभिलिखितरूपेण उभयोः जन्मनोः पात्राणि अभिज्ञापितवान्। ध्वनीनां व्याख्याता तापसः स्वयं बुद्धः आसीत्, तस्य साहाय्यं याचितवान् ब्राह्मणशिष्यः शारिपुत्रः आसीत्, बलिं निवारितवान् च राजा ब्रह्मदत्तः आनन्दः आसीत्। स्वपूर्वसमकक्षेण यादृश्या शान्त्या अभिभूतः प्रसेनजित् राजा स्वयम् अपि स्वबलिं निवारितवान्, प्रत्येकं बद्धं पशुं च मोचितवान्। एकेन विवेकेन सहस्राणि जीवितानि रक्षितानि, यः साधारणं शब्दं ब्रह्माण्डीयां विपत्तिं मन्यमानः निवृत्तवान्।

बोधिसत्त्वस्य व्याख्यायाः बलम् इदं न यत् अष्टौ शब्दाः किमपि न भवन्ति, अपि तु यत् प्रत्येकः सामान्यः परिचितश्च शोकः सिद्धः भवति: क्षुधा, शोकः, बन्धनं, गृहवियोगः, प्रत्येकबुद्धस्य सन्दर्भे अपि वास्तविक-मुक्तौ उक्तं अन्तिमं वचनम्। जातकं पशोः क्षुधायाः प्रबुद्धप्राणिनः विदायवचनस्य च मध्ये गरिमायां कमपि भेदं न करोति; उभौ अपि केवलं रात्रौ स्वं श्रावयन्त्यौ स्वरौ स्तः, तथा ब्राह्मणैः उपायरूपेण प्रस्तावितः सामूहिकवधः कोऽपि न समर्थितवान्।

जातकं दरबारी-ब्राह्मणानां मल्लिका-राज्ञ्याश्च मध्ये तीक्ष्णं विरोधं दर्शयति। ब्राह्मणाः विस्तृतं व्ययसाध्यं च यज्ञं निर्दिष्टुम् उत्सुकाः आसन्, यः शुल्कैः दक्षिणाभिश्च तान् प्रत्यक्षतया लाभान्वितं कुर्यात्; यदा तस्याः एकमात्रः उद्देश्यः सहस्रशः पशून् अनावश्यकात् मरणात् रक्षितुम् आसीत्। एकस्यापि प्राणिनः हननात् पूर्वं बुद्धं परामर्शयितुं तस्याः आग्रहः स्वयं प्रज्ञायाः कार्यरूपेण गृह्यते। एतत् तस्य मान्यता अस्ति यत् गम्भीरतमानि निर्णयानि तस्य उत्तरे आर्थिकभागं विना कस्यचित् सत्यापनयोग्यानि भवेयुः, न तु सर्वप्रथमं भयङ्करतमां व्याख्यां वदतः प्रति स्वचालितः सम्मानः प्रदीयेत।