ब्रहाछत्तजातकम्

पालित्रिपिटकस्य ब्रह्मच्छत्रजातकं, यत् बुद्धस्य जन्मकथासु सङ्ख्या ३३६ अस्ति, जेतवने एकस्य भिक्षोः विषये कथितम् आसीत्, यस्य कपटाचरणेन बुद्धस्य पूर्वयुगस्य एकः अधिकचतुरः चौरः स्मृतः। तेन अतीतस्य इयं कथा तदा किं जातम् इति दर्शयितुं अकथ्यत।

पुरा वाराणस्याः राजा समीपस्थं कोसलराज्यं विजित्य तस्य राजानं बद्धं कृतवान्। पराजितस्य राज्ञः पुत्रः छत्तः नाम राजकुमारः तस्या विजयात् पलायित्वा तक्षशिलां प्राप्तवान्, यत्र सः एकस्य प्रसिद्धस्य आचार्यस्य अधीने त्रयाणां वेदानाम् अष्टादशानां विद्यानां च अध्ययनं कृतवान्। कालक्रमेण सः पञ्चशतानां तपस्विनाम् एकस्मिन् वनाश्रमे सम्मिलितः अभवत्।

छत्तः तपस्विनः वाराणसीं सह यात्रां कर्तुं प्रेरितवान्, प्रतिज्ञां कृत्वा यत् स्थानीयानां विद्वतां कस्यापि आह्वानस्य सः उत्तरं दास्यति। स्वप्रतिज्ञानुसारं, सः राजा ब्रह्मदत्तस्य पुरतः समूहस्य रक्षणं इतीव कौशलेन अकरोत् यत् तेषां विद्वत्तया प्रभावितः राजा सम्पूर्णं समूहं स्वस्य राजकीये सुखोद्याने निवसितुं निमन्त्रितवान्।

राज्ञः अतिथीनां ज्ञानं नासीत् यत् उद्याने एकं रहस्यं विद्यते। तस्मिन् लौहकुम्भानां पङ्क्तौ तत् एव निधिः निहितः आसीत्, यं वाराणस्याः राजा वर्षाणाम् पूर्वं कोसलस्य विजयानन्तरं अपहृतवान् आसीत्। सः युद्धस्य लूटः आसीत्, यस्य युद्धेन छत्तस्य पितुः सिंहासनं गतम् आसीत्। छत्तः, यः गुप्तनिधिम् प्रकाशयितुं मन्त्रं जानाति स्म, तत्र निवसन् तेनैव मन्त्रेण तं भण्डारं प्राप्तवान्।

उद्याने स्थितः छत्तः गुप्तरूपेण बृहत्यः चर्मपुटिकाः निर्मापितवान्। रात्रौ कार्यं कुर्वन् सः निहितान् कुम्भान् खनित्वा, सुवर्णं पुटिकासु रिक्तीकृत्य, प्रत्येकं कुम्भं तृणैः पूरितवान्, पुनः भूमिं तथा आच्छादितवान् यथा किमपि न विचलितम् इति।

सुवर्णं भारितं कृत्वा तपस्विनः संगृह्य च, छत्तः सम्पूर्णं समूहं वाराणस्याः बहिः श्रावस्तीं प्रति नीतवान्। तत्र सः प्राप्तेन निधिना स्वपितुः सिंहासनं पुनः प्राप्तवान्, वाराणस्यां स्वपश्चात् न अन्वेषणं, न संघर्षः, न च लेखा अवशिष्टवान्।

कियत्कालानन्तरं, राजा ब्रह्मदत्तः स्वस्य केनचित् प्रयोजनेन उद्यानस्य कुम्भान् खानयितुम् आज्ञापितवान्, केवलं तत्र यत्र सुवर्णम् आसीत् तत्र तृणानि एव दृष्ट्वा। तस्य हान्या अभिभूतः सः 'तृणम्, तृणम्' इति वारं वारं क्रन्दन् राजप्रासादे भ्रमितवान्, तं शब्दं परित्यक्तुम् असमर्थः।

बोधिसत्त्वः, यः तदा राज्ञः मन्त्री आसीत् — पूर्वजन्मनि बुद्धः एव — राज्ञः सरलतया पृष्टवान् यत् सः तृणे किमर्थं पुनः पुनः क्रन्दति, तथा कः तत् तस्मात् अपहृतवान्। राजा उत्तरं दत्तवान् यत् सः केवलं छत्तम् एव दोषिणं मन्यते, यः सुवर्णस्य स्थाने तृणं स्थापितवान्।

बोधिसत्त्वः उत्तरं दत्तवान् यत् छत्तः यत् अपहृतवान् तत् सदैव तस्यैव आसीत्, यतः तत् सुवर्णं तस्य पितुः विजितराज्यस्य लूटम् आसीत्; तथा यत् सः पश्चात् त्यक्तवान् तत् केवलं तृणम् आसीत्, कस्यापि राज्ञः शोकस्य योग्यं न। एतत् श्रुत्वा ब्रह्मदत्तः अङ्गीकृतवान् यत् एतत् सदा तत् नियमं अनुसरति यत् पीडितः मनुष्यः इच्छति; सः स्वशोकं त्यक्त्वा स्थिरेण धर्मपूर्णेन मनसा स्वराज्यस्य शासनं पुनः प्रत्यागतवान्।

कथां समाप्य बुद्धः प्रकाशितवान् यत् तस्याः पात्राणि के आसन्: जेतवनस्य धूर्तः भिक्षुः तस्य पूर्वजन्मनः चतुरः छत्तः आसीत्, तथा बुद्धः स्वयं सः बुद्धिमान् मन्त्री आसीत् यः अन्ततः राज्ञः शोकं शमितवान्।

जेतवनस्य भिक्षुभ्यः इयं कथा यत् अदात् तत् न छत्तस्य कौशलं उचितम् अस्ति वा अनुचितम् इति निर्णयः, यतः कथायां सः कदापि गृह्यते न, दण्डं न प्राप्नोति, उत्तरदायी च न क्रियते। इयं एकं प्रदर्शनम् आसीत् यत् हानिः द्विविधरूपेण वहितुं शक्यते: एकं व्रणरूपेण यत् तस्य नामोच्चारणेन पुनः उद्भवति, अथवा तथ्यरूपेण यत् तस्य व्यापकपृष्ठभूमौ स्थापयित्वा त्यज्यते। बोधिसत्त्वस्य राज्ञः शोकात् मुक्त्यर्थं छत्तस्य दोषनिर्णयस्य आवश्यकता नासीत्। तेन केवलं ब्रह्मदत्तं दर्शयितव्यम् आसीत् यत् सुवर्णं कुतः आगतम् इति तस्य सम्पूर्णायाः कथायाः अन्तर्गतम्; तस्मिन् व्यापके कथने तृणम् एव न आसीत्।