चर्मसाटकजातकम्

भगवान् बुद्धः जेतवने श्रावस्त्याः एकस्य भिक्षोः विषये इमां कथाम् अकथयत्, यः चर्मकञ्चुकं धारयति स्म तथा चर्मसाटकः इति, अर्थात् चर्मवस्त्रधारी इति, प्रसिद्धः आसीत्। भिक्षाटनं कुर्वन् सः तत् स्थानं प्राप्तवान् यत्र मेषाः युद्धार्थं प्रेर्यन्ते स्म। एको मेषः आक्रमणमुद्रया पश्चात् अपसृतवान्, भिक्षुः च तत् श्रद्धायाः सङ्केतं मत्वा स्वस्थाने स्थिरः अतिष्ठत्। मेषः प्राहरत्, तस्य ऊरौ आघातं कृत्वा तं पातितवान्, तेन प्रहारेण च भिक्षुः मृतः। एषा वार्ता सङ्घे प्रसृता, भिक्षवः धर्मसभायां तस्य चर्चाम् अकुर्वन्। बुद्धः तान् अवदत् यत् एषः भिक्षुः पूर्वजन्मनि अपि तदेव प्रमादं कृतवान् आसीत्। पालित्रिपिटकस्य जातकसङ्ख्या ३२४ तस्या एव पूर्वकथायाः संरक्षणं करोति।

यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां शासति स्म, तदा बोधिसत्त्वः प्रज्ञावान् वणिक् आसीत्, यः संकटं तस्य आगमनात् पूर्वमेव अवगन्तुं समर्थः आसीत्। तस्मिन् काले चर्मवस्त्रं धारयन् एकः परिभ्रमणशीलः तपस्वी, स एव पश्चात्कथायाः चर्मसाटकः, नगरे भिक्षार्थं भ्रमति स्म, इति विश्वासेन सन्तुष्टः यत् तस्य तपस्विमुद्रा द्रष्टारं प्रत्येकं जनं श्रद्धया प्रेरयति।

भिक्षां याचमानः तपस्वी एकेन मेषेन सह समपद्यत। चर्मवस्त्रधारिणं समीपम् आगच्छन्तं दृष्ट्वा मेषः कतिचित् पदानि पश्चाद् अपसृतवान्, तथैव गत्या यथा मेषः आक्रमणात् पूर्वं करोति, येन आक्रमणाय वेगं सञ्चेतुं शक्नुयात्।

पशुः वस्तुतः किं करोति इति अजानन् तपस्वी तस्य पश्चाद्गमनं प्रणामरूपेण अमन्यत। स्वप्रथमगाथायां सः मेषं प्रशंसितवान् यत् सः सरलः प्राणी अस्ति, पशूनां मध्ये सर्वाधिकं प्रसिद्धः, यः विद्वान् ब्राह्मणस्य पुरतः नमति; ततः सः तस्य कल्पितं गौरवं प्राप्तुं तत्रैव स्थितवान्।

बोधिसत्त्वः स्वभाण्डागारे उपविष्टः सन् यत् भविष्यति तत् अपश्यत्, स्वगाथया च चेतावनीम् अददात्। मेषः न नमति, सः केवलं आक्रमणाय बलसञ्चयार्थं पश्चाद् अपसरति, अतः तपस्विना तस्मिन् विश्वासः न कर्तव्यः इत्युक्तवान्। तपस्वी चेतावन्यां ध्यानं न अददात्।

मेषः उत्पत्य तं पातितवान्। तस्य पादः भग्नः अभवत्, तस्य पात्रं च विपरीतं पतितम्। धूलौ पतितः तपस्वी चतुर्थगाथायां विललाप यत् अयोग्यस्य सम्मानं करणेन तत् एव फलं प्राप्यते यत् सः इदानीं प्राप्तवान्, तथा तस्य स्वकीयेन मूर्खविश्वासेन एव सः मरणं प्राप्तवान्। एतत् उक्त्वा सः तत्रैव मृतः।

कथायां न उद्धारः, न हृदयपरिवर्तनं च दीयते। वणिजः चेतावनी स्पष्टा आसीत् तथा तिरस्कृता, तथा तस्य तिरस्कारस्य मूल्यं तपस्विना स्वप्राणैः दातव्यम् आसीत्। पतितस्य पुरुषस्य भग्नपादस्य विपरीतपात्रस्य च वर्णनं कुर्वती गाथा स्मारयति यत् तस्य मरणात् पूर्वं साहाय्यं प्रेषितव्यम् आसीत्, यत् परामर्शः प्रहारात् पूर्वं सर्वाधिकं मूल्यवान् भवति, पश्चात् न।

बुद्धेन अस्याः कथायाः स्मरणे यः विशेषः चयनः कृतः, तस्य कारणं स्वयं पुनरावृत्तिः एव अस्ति। श्रावस्त्याः भिक्षुणा तादृशे एव चर्मवस्त्रे तदेव प्रमादः कृतः आसीत्, पशोः पश्चाद्गमनं आदरसङ्केतरूपेण गृहीत्वा; सः अपि मेषस्य प्रहारेण पतितः। एतत् दर्शयति यत् न एषः असामान्यः स्खलनः, अपितु यः स्वस्थितौ निश्चिन्तः भवति तस्य कृते सामान्यः प्रलोभनः अस्ति।

वणिजः चेतावनी तपस्विनः कृते लगभग किमपि न याचते स्म: केवलं मेषस्य गतेः स्वकीयस्य चाटुकारिणः अर्थस्य विषये सन्देहं कर्तुं तथा एकपार्श्वे अपसर्तुम्। तस्य अहङ्कारस्य वास्तविकं मूल्यं तस्य निश्चयः आसीत् यत् तस्य सम्मानः भवति, इति निश्चयः यः तावत् स्थितः यावत् मेषः तथैव न चलति यथा सः आरम्भात् एव चलितुम् इष्टवान् आसीत्।

जेतवने कथायाः समापनं कुर्वन् बुद्धः समवेतानां भिक्षूणां पुरतः जन्मनः पहचानं दत्तवान्: अतीतस्य चर्मवस्त्रधारी तपस्वी वर्तमानस्य चर्मवस्त्रधारी भिक्षुः एव आसीत्, यः अधुना एव तथैव मृत्युं प्राप्तवान्, तथा यः प्रज्ञावान् वणिक् व्यर्थं तं चेतितवान्, सः स्वयं बुद्धः आसीत्।